Posts

Showing posts from August, 2022

Doctor on the war front

*DOCTOR ON THE WARFRONT* एक जिवंत, रसरशीत अभिनाट्य वाचनाचा अनुभव आज प्रत्यक्ष मिळाला. इंग्रजी नावाचे हे अस्सल मराठी "अभिनाट्य" म्हटल तरी खर तर अनुभव नाट्य आहे. नाशिकचे अस्थिरोग तज्ज्ञ भरत केळकर यांनी वैद्यक पथकातून घेतलेल्या तीन यादवी युध्दाच्या दाहक अनुभवाचे हे शंतनु चंद्रात्रे या तरुण साहित्यिकाने केलेले अत्यंतिक संवेदनशील व दाहक असे नाट्य रुपांतर आहे. सामान्य युध्द वर्णनात नायकाला शत्रू मित्र हा अपपर भाव असतो जो या ठिकाणी अस्तित्वात नाही कारण अपरिचित ठिकाणी फक्त मानवतेच्या दृष्टिकोनातून सेवा द्यायला गेल्यावर  त्रयस्थ माणसाच्या मनावर झालेल्या गृहयुध्दाच्या परिणामांची खोल अश्वत्थामा जखम आपल्याला स्पष्ट दिसते. ति-हाईत असल्याने युध्दाचा फोलपणा व युद्धोत्तर उद्विग्न शांतता किती भयावह असते हे सहजपणे जाणवते. म्हणूनही हा प्रयत्न फारच मोलाचा व मराठी रंगभूमीला एक दिशा देणारा ठरणार आहे. ही युध्दे सामान्य युध्दांपेक्षा भयंकर व विकृत म्हणून शिशारी आणणारी आहेत कारण ही गृहयुध्दे आहेत. शत्रूशी नाहीत तर आपल्याच बांधवांशी आहेत म्हणून मूळापासून हादरवणारी आहेत. त्यामुळे हा अनुभव, त्याचे शब्दा...

भारतीय बुध्दीवादासमोरील आव्हान

सलमान रश्दी या लेखकावर अमेरीकेत खूनी हल्ला झाला. तसाही हा लेखक गेली २५ वर्षे अज्ञातवासात जगत होता. भारतीयांनी फार गंभीरपणे घ्यावा असा साहित्यिक ही रश्दी नाही. पण मिडनाईट चिल्ड्रन्स ही भारतासंर्दभात एक सामान्य पण भारतीय जनमानस रागवेल अशी कादंबरी लिहिल्यावर संतापाला तोंड द्यावे लागण्या ऐवजी प्रतिष्ठाच प्राप्त झाली. म्हणून त्याने पुढचं धाडसी पाऊल उचलले. Satanic verses.  पण आता समस्या सामना अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य मानणा-या हिंदू, भारतीय समाजाशी नव्हता तर अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य सोडाच पण सामान्य सहिष्णुता ही नाही, सह अस्तित्व ही नाही तर परमत विकृत असहिष्णू, क्रूर इस्लामशी होता. व जगाला विकृत एकारलेल्या इस्लामची आणखी एक ओळख झाली. वधाचाच आदेश व तोही एका राष्ट्र प्रमुखाकडून. ही झाली वस्तुस्थिती. पण भारतात अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य म्हणून सतत टीप गाळणाऱ्या बुध्दीवादी पुरोगामी स्वयंघोषित धर्मनिरपेक्ष वर्गाला मात्र वेगळ्याच दुविधेचा सामना करावा लागत आहे. सलमान रश्दीच्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा अधिकार कसा स्विकारायचा. जो पर्यंत Midnight Children पर्यंत होते, तो पर्यंत अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य मान्य...

मनोगत

लेखांक १५७ या पार्श्वभूमीवर मी स्वातंत्र्योत्तर ७५ वर्षे याचा धांडोळा घेण्याचा प्रयत्न केला.  स्वातंत्र्य म्हणजे इंग्रज घालवणे हे तुलनेने सोपे उद्दीष्ट स्वातंत्र्य लढ्यातील धुरीणींनी ठेवल्यामुळे हे राष्ट्र व हा समाज जी एक जिवंत एकक होती त्यांच्या इच्छा, आकांक्षा, ध्येय, संस्कार, जीवन उद्दीष्ट यांचा प्रचंड कोंडमारा झाला, त्यांच्यातील स्वत्वच मरणप्राय झाले. अशी आपल्या स्वातंत्र्य लढ्याची शोकांतिका होऊ लागली. अर्थात याची जाणीव झालेल्या नेतृत्वाने अनेकविध मार्गांनी या चळवळीला योग्य दिशा देण्याचा प्रयत्न केला व त्यामुळे त्या व्यक्ती, संस्था यांच्या भूमिका प्रत्यक्ष स्वातंत्र्य लढ्यातील प्रयत्नांच्या बरोबरीने महत्वाच्या होत्या व म्हणून त्या येथे विचारात घेतल्या. यात योगी अरविंद, विवेकानंद, लो टिळक, डॉ हेडगेवार या सारख्या अनेकांचे चिंतन, त्याची आवश्यकता, स्वातंत्र्योत्तर भारतात त्यामुळे झालेले जागरण या सर्वांचा उहापोह अत्यावश्यक होता. यातच फाळणी का टळली होती व का झाली याची उत्तरे येतात. स्वातंत्र्य प्राप्ती मध्ये समाज जागरणाचे महत्व व राष्ट्राच्या चितीची ओळख किती आवश्यक असते व त्याचे सकार...

समारोप

लेखांक १५६                *समारोप  या स्वातंत्र्योत्तर ७५ वर्षात अनेक प्रकारे देशाची भौतिक प्रगती झाली. शाळा, महाविद्यालये, विशेष शिक्षण संस्था, अनेक मोठे उद्योग, शेतीतील आत्मनिर्भरता, आवकाश अभ्यासातील विस्मयकारक प्रगती, सुंदर व सुदूर अंतरापर्यंत रस्ते, मनोरंजनामध्ये आधुनिकता, संगणक व माहिती जाळात जगाच्या बरोबरीने प्रवास, हे असे व यातील प्रत्येक बारकाव्यावर अभ्यास करता येईल व तो होणारही आहे. सामाजिक सुधारणा व त्यातील प्रगतीचा प्रवास, आपल संविधान व त्याचा प्रवास, व्यक्ती स्वातंत्र्य व व्यक्ती विकास याच्या लढ्याचा प्रवास असेही अनेक पैलूही अभ्यासले जातील. मी काय विचार केला? इतिहास कायम महापुरुषांच्या पराक्रमाचा, परीश्रमांचा, असतो. पण त्या सर्वाच्या केंद्रस्थानी सामान्य माणूस व समाज असतो. अनेक वेळा लक्षात येत नाही कि खर तर अनेक वेळा तो कर्ता करविता असतो. हा समाज व हे राष्ट्र स्वतः सजीव घटक असते. त्याचा स्वतः चा ध्येयवाद, उर्मी, जीवन उद्दीष्ट, संस्कार, असते. ते इतके तरल असते कि अनेक वेळा याचे विस्मरण होते. या भूमीचे स्वातंत्र्य, समाजाचे स्वातंत्र्...

समारोपाकडे

लेखांक १५५                 *समारोप* भारत इंग्रजांच्या गुलामीतून मुक्त होऊन ७५ वर्षे पूर्ण होत आहेत. एखाद्या राष्ट्र जीवनासाठी हा कालखंड खूप मोठा नसला तरी मूल्यमापनासाठी फार लहानही नाही. त्या देशातील समाजाच स्वरूप व बदल अभ्यासण्यासाठी तर भरपूर आहे. पण भारताचे स्वातंत्र्य हा एखाद्या छोट्या देशाला आक्रमकांनी सहज सोडून द्यावे एवढे साधे नाही. एवढा प्रगल्भ, प्रचंड, शक्तीशाली देश परतंत्र होतो कसा? व स्वातंत्र्य त्याला मिळते कसे हे ही औच्छुक्याचे व अभ्यासाचे ठरले आहे. त्याच बरोबरीने  स्वातंत्र्योत्तर ७५ वर्षे झाली आहेत. त्यामुळे ह्या ७५ वर्षांचा धांडोळा घेणे तर अत्यावश्यकच आहे. हा देश खंडप्राय आहे, वैविध्यपूर्ण आहे, वैशिष्ट्यपूर्ण आहे, व अत्यंतिक वेगळेपणाचे अनेक गुण लेवून आहे. त्यामुळे भारताचे ७५ वर्षे स्वातंत्र्याची, याचे सिंहावलोकन हे कुणा एकाचे काम नाही. एकेका पैलूने अभ्यास केला तरी अंगुष्ठमात्र अजून शिल्लकच आहे, असेच वाटेल. म्हणून मी या सिंहावलोकनासाठी एक पैलू निवडला व तो या लेखांमधून उलगडण्याचा प्रयत्न केला. हाच पैलू का निवडला हे पुढील लेखांमधून...

परकीय तत्वावर पोसलेल्या NGOS

लेखांक १५४ एकारलेल्या विचारधारांच्या प्रचार व त्यांचा हेतू यशस्वी करण्यासाठी अत्यंत पद्धतशीरपणे  ह्या स्वयंसेवी संस्था कार्यरत होतात. व या विचारधारा विरोधी जे असतील त्यांचे स्खनन करणे सुरू करतात. सुरवातीला जरी हेतू समजला नाही तरी स्वातंत्र्योत्तर भारतात संघटित होणा-या समाजाला हे लक्षात येऊ लागले. मग पुर्वांचलातील ख्रिश्चन स्वयंसेवी संस्थाचे राष्ट्रीय एकात्मता विरोधी चळवळीला वैचारिक व धनाने सहकार्य असेल, बंगाल मधील बुध्दीजिवींचे चिनी प्रेम असेल, मूल निवासी सारखी आंदोलने असतील, नावे बदलून पण देशाच्या ऐक्याशी खेळ आहे हे समजू लागले. समाजाच्या लक्षांत आले कि स्वतंत्र भारतात रक्षति स्म परस्परं या भावनेने समाजानेच समाजातील दुर्बल घटकांचे रक्षण केले पाहिजे. संघटित समाजाने दुर्बल घटकांना जवळ घेऊन दुखितांचे अश्रू पुसून सहकार्य करण्यास सुरुवात केली. वनवासी बंधु, दलित बांधव, यांच्यात असंख्य संस्थाच्या आधाराने कामे सुरू केली. व पहाता पहाता या एकारलेल्या विचारधारांच्या स्वयंसेवी संस्थांचे पितळ उघडं पडू लागले. ५०/६० वर्षांच्या कालावधीत विवेकानंद केंद्र, वनवासी कल्याण आश्रम, एकल विद्यालये, धर्म जा...