Posts

Showing posts from December, 2021

राष्ट्रीय एकात्मतेसाठी जागृक प्रयत्न.

लेखांत ६०* राष्ट्रीय भाव, एकात्मतेचा भाव आज आपल्या देशात अनुभवाला येत आहे, तो अचानक उद्भवलेल्या पावसासारखा नसून तो या शतकातील सातत्यपूर्ण प्रयत्नांचे फलित आहे. इंग्रज जाण्यासाठी व देश ताठ उभा राहण्यासाठी राष्ट्रीय भाव जागरण ही पूर्व अट ठरवून सुरू केलेल्या मागील शतकातील कामाच हे स्वाभाविक फलित आहे. ज्या पुर्वांचलाचा आपण विचार करीत आहोत त्यात सुरवातीचे भैय्याजी काणे यांच्या सारख्यांचे एकांडे प्रयत्न, विवेकानंद केंद्राचे संस्थात्मक प्रयत्न, या बरोबरीने संपूर्ण समाजाचे अस्तेवाईक संबंध यामुळे स्थानिक नागरिकांमध्ये हा माझा देश आहे या भावनेवर जी विघटन वादाची जी राख जमली होती, ती उडू लागली व या एकात्मतेच्या प्रयत्नात स्थानिक जनतेचा सहभाग वाढू लागला. My home is India. असे प्रकल्प सुरू झाले. यात परत महाराष्ट्रचा पुढाकार होता. पुर्वांचल येथील मुले उर्वरित भारतात घरोघर शिक्षणासाठी राहू लागली, शिकू लागली, स्थानिक घरं व पालक मिळाले, संघाची शाखा मिळाली. इथून तिथून भारत एक हा भाव मिळाला. देशाविरुद्ध हा भाव जाऊन देशासाठी हा भाव जागा झाला. अशा घरांमध्ये एक घर प्रसिद्ध संगीतकार सुधीर फडके यांचेही होते. अ...

पूर्वांचलातील राष्ट्रीय एकात्मतेचे प्रयोग

Image
लेखांक ५९* पूर्वांचलातील विशेष प्रयत्न जरी विवेकानंद केंद्राच्या कडून सुरू झाले तरी पुर्वांचलाचे प्रश्न व त्याचे गांभीर्य ओळखून काम सुरू केलेले एकांडे शिलेदारही त्यात होते. सुरवातीला राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघकार्य हे आसाम पर्यंत स्तिमित होते. त्यावेळी महाराष्ट्रातील एक शिलेदार प्रचारक भैय्याजी काणे हे आसाममध्ये होते. व स्वतः च्या जोखमीवर मणिपूर मध्ये गेले. सुदूर मणिपूर मध्ये गेले. एकटेच फिरले, राहिले, टिकले. मुलांना शिकवायला सुरुवात केली. भैय्याजी काणे यांच्या एकल प्रयत्नांचे आजचे समाज स्वीकृत रूप.  त्याच्याच एकल शाळा झाल्या. पसारा व आदर वाढू लागला. विश्वास संपादन झाला. अशातच एक घटना घडली. मणिपुरी ख्रिश्चन अतिरेक्यांनी भैय्याजींना पकडलं व फाशी देण्यासाठी झाडाला लटकवले. पण पेरलेले उगवलं.गावातील महिलांनी ओळखले, धावून आल्या व सोडवलं. आमच्या मुलांना शिकवतात त्यांना हात लावायचा नाही. नंतर भैय्याजींच्या कल्पकतेने अजून एक वेढा घेतला. एक देश एक समाज. कुणी कल्पनाही करू शकले नसते असा प्रकल्प सुरू केला. मणिपुरी, नागा मुल शिक्षणासाठी नाशिकमध्ये आणली, वणवण केली. सर्वांची सोय केली. दरव...

एक देश एक माती

लेखांक ५८* देश म्हणून पूर्वांचल ही किती गंभीर समस्या होती हे आपण जाणून घेतलं आहे. व त्या पार्श्वभूमीवर आपण समाज जागृती मधून कशा प्रकारे परीवर्तन होते हे समजून घेऊ या. या ७५ वर्षात समाजात आत्मविश्वास जागा केला तर तो समाज किती शक्तीची कामे किती लिलया करतो याची अनुभूती सध्या आपण घेत आहोत. विवेकानंद स्मारक उभे राहील्यावर एकनाथजी रानडे यांनी कार्यकर्ता निर्माण व गुणवान जीवनव्रती कार्यकर्त्यांच्या आधारे पुर्वांचलाशी गुणवत्तापूर्ण संवादाची रचना केली. सोपे क्षेत्र निवडून काम असे न करता आव्हानात्मक काम असेल, पण देशाची गरज ह्याचा स्वीकार केला. ज्ञानेश्वर सातव नावाचा कार्यकर्ता निवडला. सामान्य सेवाभावी कार्यकर्ता प्रथमच पोहोचला. भाषा नाही, वातावरण नाही, ओळख पाळख नाही, वलय नाही. हातात एका शाळेत नोकरीची चिठ्ठी घेउन ज्ञानेश्वर पुर्वांचलात पोहोचले. चर्चची शाळा. जे करायचे ते काम किती अशक्यप्राय हे पदोपदी जाणवत होते. सर्वत्र निराशेचे मळभ होते. पण मनात विश्वास होता ही माझी माणसे आहेत. व हळूहळू वेळ जाऊ लागला, विश्वास निर्माण झाला, पुर्वांचल व विवेकानंद केंद्र परस्पर पूरक बनू लागले. स्वतः च्या शाळा निघू ल...

आत्मभान आलेला समाज व समाज परिवर्तन.

लेखांक ५७* विवेकानंद शीला स्मारक भारताच्या सुदूर दक्षिणेला हिंदू महासागरात उभे राहिले पण त्यातून हिंदू समाजाला आलेल्या आत्मभानाचा सकारात्मक प्रस्फोट सुदूर पुर्वेला असलेल्या सप्त भगिनींच्या परिसरात कसा दिसला. प्रदीर्घ काळ या पुर्वांचलाने इंग्रजांनी हुशारीने टाकलेल्या बंदीमुळे स्वातंत्र्यानंतरही पाहिले काय तर एकिकडे मिशनरीज तर दुसरीकडे लबाड व्यापारी वा लष्कर. सामान्य उर्वरित भारतीयांशी ना संबंध, ना संपर्क. इंग्रजांच्या शिकवणी व उर्वरित भारताचा तुटलेला संपर्क व संवाद यामुळे आम्ही हिंदू सोडा भारतीय ही नाही अशी भूमिका या परिसराने घेतली. दिल्लीला जाणारा माणूस I am going to India असे वाक्य सहजपणे म्हणत होता. शिक्षण फक्त चर्च देणार, त्यामुळे तोंड देखली शैक्षणिक ओळख पण भारत द्वेष मात्र टोकाला गेलेला. Indian dogs go back या भिंती वर्षानुवर्षे रंगलेल्या होत्या. मिसुरडी न फुटलेली पोर बंदुका हातात घेऊन उभी होती व भारतातील व जगभरातील राष्ट्र विरोधी ecosystem अन्यायाच्या कहाण्या जगभर पसरवायला सिध्द होती. त्यावेळच्या ग्रेटा, मलाला, चर्च व डावी आघाडी मानवतावादी मुखवटे घेऊन भारतीय नेतृत्वाला सैरभैर करून...

विवेकानंद शिला स्मारक व राष्ट्रीय एकात्मता

Image
लेखांक ५६* छत्रपति शिवाजी महाराज हे राष्ट्र पुरूष आहेत हे इतिहासाच्या पुस्तकाने शिकवायला हवे होते पण त्यांचा इतिहास जर अर्ध्या पानातच संपला असेल तर काय माहिती मिळणार व काय प्रेरणा? छत्रपति शिवाजी महाराजांना जर इतिहास पुस्तकात हे स्थान असेल तर लाचित बडफुकन हे नाव ऐकूनही माहिती नसणार. नव्हे, बहुतांश भारताला हे नाव अनभिज्ञच आहे. पण अशा लाचित बडफुखन व पूर्वांचलाचा परिचय उर्वरित भारताला झाला, त्याला एक निर्माण कथा आहे. अशावेळी ती एक निर्माण कथा माहिती करून घेतली पाहिजे कि जेणेकरून आजची जी राष्ट्रीय एकात्मता जाणवते त्याचा पायाचा दगड कोणता होता.? हे लक्षात येईल. विवेकानंद शिला स्मारक हे एक भव्य स्मारक भारताच्या दक्षिण किनार्यावर उभे आहे एवढीच ही कथा नाही. तर विवेकानंद जन्म शताब्दी वेळी, विवेकानंद यांनी ज्या खडकावर तप करून भारताची वैश्विक भूमिका समजावून घेतली त्याजागीच त्यांचे स्मारक असावे, असे एकनाथजी रानडे यांना वाटलं, संघ म्हणजेच समाजाला वाटले व ही कथा पुढे सुरू झाली. विवेकानंद या नावाला व स्मारकाला मेरी, क्रूस, व नावानी विरोध सुरू झाला पण समाज संघटित होत होता म्हणजे काय याचा पहिला साक्षात्...

शिव राज्याभिषेकाची त्रीशताब्दी व राष्ट्र भाव जागरण

Image
लेखांक ५५* ६ जून १९७४ रोजी छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या राज्याभिषेकाला ३०० वर्षे पूर्ण होणार होती. हा प्रसंग राष्ट्रीय भावनेच्या जागरणासाठी अत्यंत आवश्यक होता. सामान्यपणे उत्सवी स्वभावाला महापुरूषांच्या जयंत्या मयंत्यांचे फार  अप्रूप असते कि खर म्हणजे त्यात त्या महापुरूषाचे कोणतेच गुणवैशिष्ट्य नसतात. त्यामुळे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे महानपण म्हणजे राज्याभिषेक. या देशात हिंदू राजा होतो, असतो हे या दिवशी प्रदीर्घ काळानंतर जगाला उच्चारवात सांगितले गेले. एवढे या दिवसाचे महत्त्व आहे. पण स्वतंत्र भारतातील  नेतृत्व व इंग्रजी ओंजळीतून घडलेले इतिहास संशोधक यांना सुध्दा हा राज्याभिषेक विस्मरणातच गेलेला हवा होता. पण समाज संघटित व जागृत झाला असेल तर तो मात्र स्वतःच्या स्वाभिमानाचे विषय सन्मानाने स्वतः जगासमोर मांडतो. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या बाबत तर ते किती आवश्यक होते ते संपूर्ण महाराष्ट्राला व देशालाही माहिती आहे. या देशाचे पहिले पंतप्रधान पंडित नेहरू यांनी शिवाजी महाराज हे लुटारू होते असे वक्तव्य केले होते. त्यामुळे खरे महान क्रांतीदर्शी महाराज पूर्ण देशाला कळणे आवश्यक होते. पण ...

राष्ट्रीय भाव जागरणाचे प्रयोग

लेखांक ५४* एखाद्या व्यक्तीने  राष्ट्रीय एकात्मता वा ध्येय जागरण, वा स्वत्व जागृतीसाठी जे काम केले ते महत्त्वपूर्ण आहेच हे आपण पाहिले. पण त्याचे महत्त्व तेंव्हाच निश्चित होते ज्यावेळी संपूर्ण समाज ते तत्वज्ञान व्यवहारात आणतो. त्यासाठी संपूर्ण समाजाला बरोबर घेऊन केलेले काही प्रयोग अभ्यासणे आवश्यक आहे. कारण केवळ तत्वज्ञान मांडून भाव जागृती पूर्ण होत नाही. नाही तर उलट आजच ही अचानक राष्ट्रभक्ती व. कशी काय उफाळून आली असे वेडगळ प्रश्न पडतात. जे आपण सहजपणे ऐकत असतो. समाजव्यापी परिवर्तनाची कोणतीही कृती अचानक घडत नसते, तर त्यामागे सातत्याने चाललेले प्रयत्न असतात. ते जाणवत नाहीत पण परिणाम करतात. आजच हे देशभक्तीने भारलेले वातावरण हे काल परवा निर्माण झालेल नाही तर गेल्या शतकभरापासून चालू असलेल्या समाज जागरणाच्या प्रयत्नांचे दृश्य रूप आहे. यातील एक पण सर्वात महत्वाचा प्रयत्न म्हणजे संपूर्ण देशाला जे परम वंदनीय आहेत ते छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या राज्याभिषेकाच्या त्रिशताब्दी निमित्ताने झालेलं जागरण. त्या अर्थाने विस्मृतीत गेलेला प्रयत्न. पण राष्ट्र जागरणाच्या  सामुदायिक प्रयत्नातील मैलाचा ...

काशीत आज काय घडले?

Image
काशीमध्ये आज काय घडले? खर तर एक छोटीशी घटना घडली आहे. एका मंदीराचा जिर्णोध्दार झाला आहे. थोड विशेष महत्वाचे म्हणजे पंतप्रधान स्वतः त्यासाठी आघाडीवर होते. थोडे अजून महत्वाचे म्हणजे हे काम विक्रमी वेळात पूर्ण झाले. अजूनही महत्वाचे म्हणजे  पंतप्रधान स्वतः गंगेत डुबकी मारून पूजा करतात. तसेच अजूनही काही विक्रम झाले असतील, शोधता येतील. जसे ह्या जिर्णोद्धार कामातील सगळे विश्वकर्मा हे पंतप्रधानासोबत जेवण घेतात. अर्थात हे फारच महत्त्वाचे आहे. फक्त काशी विश्वनाथ. मशिद चर्चेतून बाद विध्वंस विरूद्ध निर्माण. पण यापेक्षाही महत्वाचे तेथे काही तरी घडले जे विचारात घेणे फार महत्त्वाचे आहे. कारण त्यामुळे तेथे इतिहास घडला आहे. त्यामुळे पंतप्रधानांचे भाषण हे ऐतिहासिक महत्वाचे आहे. त्यात पंतप्रधान म्हणाले औरंगजेब आक्रांत होता, आक्रमक होता. या वाक्यामुळे सरकारी स्तरावरून आक्रमक कोण व स्थानिय कोण? यातील फरक स्पष्ट झाला. औरंगजेब हा देशाच्या संस्कृतिच्या विरोधातच नव्हे तर संहारक होता, हे सरकारी स्तरावरून उद् घोषित झाले. आजपर्यंत आपल व परक यातील फरकावर मूग गिळून बसलेली सरकार नावाची संस्था उघडपणे ...

वैश्विक तत्वज्ञान व व्यवहाराची सांगड.

लेखांक ५३* स्वामी विवेकानंद यांनी हिंदू समाजाला आपले उद्दिष्ट काय? हे शिकागो धर्म परीषदेत सांगितले, तरीही हे व्यवहारात उतरविणे आवश्यक होते. अन्यथा ते वैश्विक चिंतन हे पराभूतांचे आरण्यरूदन ठरले असते. स्वामी विवेकानंद, योगी अरविंद, डॉ बाबासाहेब आंबेडकर, भगिनी निवेदिता,लो टिळक  स्वातंत्र्यवीर सावरकर  व तसे सर्वच जणांचे मौलिक चिंतन हे आरण्यरूदनच ठरले असते. परंतू त्या सुमारास देशामध्ये कार्यकर्ता निर्माण ही प्रक्रिया सुरू झाली होती व त्यामुळे या अद्वितीय चिंतकांचे चिंतन प्रत्यक्ष व्यवहारात उतरवणं हे शक्य होणार होते. विचारा शिवाय आचार व आचारा शिवाय विचार हे पंगू असतात. पण २० व २१ व्या शतकात याची जोडणी झाली व उच्च विचार हे शब्दाबरोबरच कृतितून जगाला समजू व दिसु लागले. संघटित सुदृढ समाज ते महान चिंतन आत्मसात करून कृति करण्यास सिद्ध झाला व सामान्य कार्यकर्ता त्या चिंतनाचा वाहक बनला व परीणाम म्हणून समस्या बनलेली राष्ट्रीय एकात्मता हे बलस्थान बनली. हे तत्वज्ञान व्यवहारात सिध्द करणारे अनेक कार्यक्रम, उपक्रम, आंदोलने, सेवाकार्ये, योजनापूर्वक व हळूहळू उत्स्फूर्तपणे सुरू झाली व परीणाम स्वरूप ...

वैश्विक सहजीवनासाठी हिंदू विचार

Image
लेखांक ५२*  *वैश्विक सहजीवनासाठी हिंदू विचार.* आज ११ सप्टेंबर रोजी समस्त जगाला भेडसावणाऱ्या एकात्म, वैश्विक सहजीवन कसे निर्माण होऊ शकते या प्रश्नाचे उत्तर स्वामी विवेकानंद यांनी शिकागो येथील धर्म परिषदेत दिले. तो हा दिवस. म्हणून हिंदूसाठी, व भारतासाठी परम पवित्र दिवस.  मानवतेची सनदच विवेकानंद यांनी त्या दिवशी सर्व आधुनिक जगाला  दिली.पण सनद दिली तरी कशी दिली? 'आम्ही तर केवळ भारवाही' या भावनेने दिली. नवीन पंथ, मी नवीन प्रेषित या भावनेने नाही, तर ही जीवनमूल्ये जो समाज, जे राष्ट्र सनातन काळापासून जगत व जगाला शिकवत आले आहेत, त्या मुल्यांना फक्त समोर ठेवतो आहे या भावनेने मांडली. वैश्विक सहजीवनात किती अत्यावश्यक अशा गोष्टी किती सहज सोप्या शब्दात सांगितल्या. या मांडणीची विश्वाला किती गरज होती, किती तहानल होत विश्व या अमृतकणांसाठी, हे विवेकानंदांचे भाषण संपल्यावर न थांबलेल्या टाळ्यांनी लक्षात आणून दिले. सर्व साधारणपणे तीन विचारधारांनी संपूर्ण विश्वाला कवेत घेणार तत्त्वज्ञान आम्ही आहोत असे सांगितले व त्यासाठी कार्यपध्दती म्हणून पंथ मांडले. पण जगाची अवस्था मात्र भिक नको पण कुत्र आवर...

मृत्यूचे चिंतन

मृत्यूचे चिंतन. मृत्यू खरच कसा आहे, काही समजत नाही. अचानक वा अनपेक्षित मृत्यूला आपण घाला म्हणतो. शेवटी मृत्यूनेच सोडवलं म्हणतो. मृत्यूने पकडले, गाठले म्हणतो तर मृत्यूला सामोरा गेला म्हणतो. मृत्यूचे तांडव म्हणतो तर मृत्यूने नीरव शांतता निर्माण केली म्हणतो. मृत्यूला, भयकंपित करणारा काळराक्षस म्हणतो तर वेदनेतून मुक्ति देणारा देवदूत म्हणतो. मृत्यू एवढा क्रूर कसा? मृत्यू एवढा दयाळू आहे? ह्या दोन्ही भावना एकाच मृत्यू विषयी असतात. सर्वात सत्य गोष्टीचा अस्पष्ट उच्चारही अभद्र समजतो. दिवसाच्या २४ तासात मृत्यूचा विचार करण्यास शूभवेळेचा क्षणही आमच्या कडे नाही. तरीही त्या मृत्यूला कर्दनकाळ पासून देवदूत ठरवत आहोत. ज्या मृत्यूशी संबंध अपरिहार्य आहे तो टाळण्यासाठी किती आटापिटा करतो, किती त्याचा राग राग करतो, त्या मृत्यूच्या मनाचा काहीच शोध का नाही घेत? सर्वात अपरिहार्य सहजीवन हे तर मृत्यू बरोबरच आहे ना? मग या मृत्यूचा प्रियकर का होता येत नाही. तो खरच कसा आहे?  रागीट आहे, सरळ आहे, विकृत आहे, की जबाबदार आहे? का आणखी काही आहे. एक नक्की वाटत कि कर्तव्य कठोर आहे. त्याच सहचर्य निर्विवाद आहे. प्रत्येकाला...

भारताचे वैश्विक चिंतन.

लेखांत ५१* समाज दोष दूर करताना व त्यातही तो परतंत्र असताना कशा प्रकारे भूमिका घेतली पाहिजे हे आपण भारतरत्न डॉ बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जीवनाकडे पाहून समजावून घेतले.  व सवर्ण व अस्पृश्य समाज रूपी बोक्यांच्या घरगुती भांडणात इंग्रज माकडाने हे सांस्कृतिक नवनीत बुध्दीभेदासाठी वापरू नये याची पूर्ण काळजी घेतली. अशाच त-हेचा अनुभव सांस्कृतिक पटलावर भारताने घेतला. राष्ट्रीय भाव मनात जागा होण्यासाठी, तो अत्यंत तीव्र होण्यासाठी आवश्यक असतो उद्देश. ध्येयवाद. हा ध्येयवाद जेवढा उत्तुंग तेवढ समाजाचं त्यातील योगदान मोठं असतं. हे समाजाच  life mission त्याला कळू देणे हे अत्यंत महत्त्वाचे असे मूलभूत काम आहे व समाजाने ते ध्येय स्विकारले की महान समाज हिमालयाएवढा पराक्रम करतो. हे पूर्ण शतक त्याचा अनुभव आपण घेत आहोत. हे महान ध्येय आधुनिक काळात ज्याने समाजाला पुन्हा स्मरण करून दिले ते स्वामी विवेकानंद यांनी. व  त्या प्रकाश पाथेयात आपली वाटचाल चालू आहे.पूर्ण शतकभर हे गारूड हिंदू समाज व भारताला कार्यप्रवण करीत आहे. भारतातील राष्ट्रीय भाव, वैश्विक जबाबदारी याची जाणीव भारतीयांना झाली व त्यामुळे राष्...
महत्व कशाला द्यायचे? आज ६ डिसेंबर आहे. भारत रत्न डॉ बाबासाहेब आंबेडकर यांचे महापरिनिर्वाण. हिंदू समाजाच्या विजुगिशी वृत्तीच्या कळसाध्यायाचा दिवस. पण महाराष्ट्रात काल नाशिक मुक्कामी एक साहित्यिक नख-याचा कार्यक्रम पार पडला. व ज्याची दखलही घेतली जाऊ नये अशा तद्दन टपोरी कार्यक्रमामुळे उगाचच अत्यंत पवित्र, गंभीर दिवसावर छछोर चर्चेचे सावट पडले. अध्यक्षीय बाळबोध भाषण, जावेद अख्तर सारखे स्वस्तातील कवी व विचारवंत शब्दाची चेष्टा ठरणारे एक मानकरी, पवार साहेब, भुजबळ साहेब अशांच्या उरसावर टीका टिप्पणी करण्यात ६ डिसेंबर संपेल. म्हणून स्मरण देशहित सर्वोच्च ठेऊन उपेक्षितांची लढाई लढलेल्या डॉ बाबासाहेब आंबेडकर यांचे विविधांगी स्मरण कालोचित ठरेल. समाज व राष्ट्र हितांर्तगत समाज सुधारणा हा अत्यंत प्रगत विचार देणा-या डॉ बाबासाहेब आंबेडकर यांचा स्मरण दिवस म्हणून समाज हितैशी दिवस स्मरू यात. प्रदीर्घ काळानंतर हिंदू समाजाने आज रोजी पराक्रमाने स्वतः मध्ये जे परिवर्तन केले त्याचा स्मरण दिवस म्हणून आठवू या. अयोध्या पराक्रमावर एखाद्या राजाचे, पराक्रमी सेनेचे, संस्थेचे नाव नाही. ख-या अर्थाने संपूर्ण हिंदू समाजाचे न...

स्मरण महामना बाबासाहेब आंबेडकर यांचे

Image
 लेखांक ५०*  *स्मरण बाबासाहेबांचे* अवघ्या ६५ वर्षांच्या आयुष्यात न भूतो एवढ्या विषयांना फक्त हात घातला नाही तर अभ्यासपूर्वक आपली भूमिका स्पष्ट केली. व नवीन दिशा दिली. अशा महापुरूषाचे आज अनेक प्रकारे  स्मरण केले जाईल. व कितीही प्रकारे स्मरण केले तरी अजूनही काही तरी रहात आहे, असेच प्रत्येक स्मरणकर्त्यास वाटत राहील.  असंख्य विलोभनीय पैलू असणारे संपन्न जीवन समोर आल्यावर, त्यातील मला भावलेला पैलु हेच खरे बाबासाहेब असेही स्मरणकर्त्यांना वाटू शकेल. पण त्या स्मरणकर्त्यांच्या मर्यादा असतील. त्या मर्यादेसह मी ही भारतरत्न बाबासाहेब यांचे स्मरण करणार आहे. पूजनीय बाबासाहेबांचे सर्वात सोपं स्मरण म्हणजे घटनाकार. हे अत्यंत कष्टाचे, अनेकविध गुणवत्तांच्या व्यक्तिसमुहाला बरोबर घेऊन काम करायचे असल्याने अत्यंत जोखमीचे काम होते पण ते काम अनेक हातांनी चालू होते. पण मला भावतात ते समाज धुरीण बाबासाहेब. त्यांना दलितोध्दारक म्हणता येईलच पण बाबासाहेब त्या पलिकडे होते. ते संपूर्ण देशाचा विचार करत होते म्हणून ते वेगळे होते. म्हणून ते स्वस्त आणि सोईचे काहीच करत नव्हते. त्यांच महानपण शोधताना मला सर...

सामाजिक दोष,समाज विघटनाचे हत्यार.

लेखांक ४९* अशा प्रकारे राष्ट्रीय एकात्मतेची वीण पुनरपि सुदृढ करण्याचे प्रयत्न सर्व क्षेत्रात चालू होते. काम अवघड होते. कारण सत्ताधीश अशा धूर्त इंग्रज यांनी समाज जीवनाचे असे एकही क्षेत्र मोकळे सोडले नव्हते कि जेथे त्यांनी त्या त्या क्षेत्रातील दोषांना विकृतीचे रूप देऊन समाज विघटनाच्या प्रक्रिया सुरू केल्या नव्हत्या. अशा क्षेत्रातील शिक्षणा सारखेच महत्वाचे क्षेत्र होते, सामाजिक व धार्मिक. या ठिकाणी तर इंग्रजांना हैदोस घालण्यास मोठीच संधी होती. सततचा संघर्ष व हजारहून अधिक वर्षे त्यात अडकलेल्या समाजाला कालोचित परीवर्तन करण्यासाठी जी स्वस्थता लागते ती न लाभल्याने, हिंदू समाजात साचलेपणाचे अनेक दोष उत्पन्न झाले होते. कालोचित स्मृती निर्माण करणं झाले नाही. परीणामी समाज दोषयुक्त व कालबाह्य ठरू लागला. इंग्रजांसाठी ही संधीच ठरली. सर्व समाज सुधारकांविषयी आदर ठेवून हे स्पष्ट करावेच लागेल कि कालोचित परीवर्तन करण्यासाठी सुधारकांच्या मागण्या या इंग्रजांना राष्ट्रीय आंदोलन क्षीण करण्यासाठी दारूगोळा पुरवत होत्या. राजाराम मोहन राॅय, यांच्यापासून कोणीही याला अपवाद नव्हते. यांची पिडा खरी होती पण सामाजिक सु...