Posts

Showing posts from April, 2026

पुस्तक, ग्रंथ, संदर्भ ग्रंथ, शोध निबंध अशा पुस्तकाचे परिक्षण

Image
An Illustrated Primer  Christianity Islam. Hindu  Religions With Special Reference to Bharat  असे दणदणीत पण अभ्यासपूर्ण पुस्तकाचा परिचय करून देणे आवश्यक आहे. वर शिर्षकात म्हटल्याप्रमाणे हे पुस्तक आहे पण त्याहून अधिक तो अभ्यासपूर्ण लिहिलेला ग्रंथ आहे. पण हे वर्णन ही पुस्तकाला पूर्ण न्याय देणारे नाही. कारण डाटा बेस पुस्तक असले तरी माहितीचे विश्लेषण अशा प्रकारे केले आहे की वाचकाला नवीन अर्थच सापडतो.  पुस्तक इंग्रजी व हिंदी मध्ये छापलेले आहे तरी मूळ लेखन इंग्रजी भाषेत आहे. पूर्ण २४० पानी असून ८ प्रकरणांमध्ये व १९ उप प्रकरणांमध्ये विभागलेले आहे. खरोखरच पायाभूत व रकाने, नकाशे, टेबल्स या आधारे चित्ररूप व वेधक बनले आहे.  हे पुस्तक माझ्या मते हिंदू समाज घटकासाठी लिहिलेले आहे व येथे हिंदू म्हणजे सनातनी, बौध्द, जैन, शिख हे सर्व मिळून आहेत. कारण हे पुस्तक वाचताना, अरेच्च्या, हे असे आहे, आरे बापरे, हे माहिती नव्हते, वाटल नव्हत एवढ भयंकर असेल, खरंच वाटत नाही, आकडेवारी तर भितीदायक आहे, आपलं भवितव्य काय असेल अजून १०० वर्षांनी अशा भावना फक्त हिंदू घटकांकडून येणार आहेत. मुस्लिम आ...

हिंदू वर्तमान व भविष्य

Image
हिंदू वर्तमान व भविष्य  वर वर पहाता हिंदू  वर्तमान हे प्रतिक्रियावादी वाटते व काही प्रमाणात ते खरेही आहे. व असे अनेक प्रसंग उद्भवतात की हिंदू का प्रतिक्रिया देत नाही हा प्रश्न सुध्दा पडतो. कारण हिंदू जागरणाची एक सुनियोजित व संघटित रचना जी १०० वर्षांपासून सुरु झाली त्याला येणारी प्रार्थमिक स्वरुपात येणारी फळे ही वरकरणी प्रतिक्रियावादी वाटतात. पण खरे तर ते वातावरण हे हिंदू जागरणाच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांचे स्वाभाविक परिणाम आहेत. केरळ पासून बंगाल पर्यंत व आसाम यातील दिसणारे राजकीय हुंकार हे याच जागरणाने आलेल्या आत्मभानाचे प्रतिक आहेत. व या जागरणाचा स्वाभाविक अंतिम परिणाम राजकीय असल्याने उथळपुथळ, गोंगाट, प्रतिघात, थोडा आक्रस्ताळेपणा हा जाणवत रहातो. पण त्याचवेळी या राजकीय गोंगाटात आनंदाने सहभागी झालेला हिंदू हा या मंथनातील ३७० कलम नाहिसे करण्यासारखे नवनीतही चाखत आहे. तीन तलाक निमित्ताने शरीयातील बारिक घुसखोरी करु शकत आहे. वक्फचे नखरे आडवू पहात आहे, NGO हे हिंदू विरोधी शस्त्र म्हणून वापरु दिले जाणार नाही हेही पहात आहे. जिहाद विरुद्ध उभा आहे. पण त्याच बरोबर स्वतःच्या जबाबदारीची जाणी...

वल्लभाचार्य जयंती आणि हिंदू सहजीवन संक्लपना

Image
🔹वल्लभाचार्य जयंती 🔹 चैत्र कृष्ण ११ म्हणजे आज  १३ एप्रिल रोजी स्वामी वल्लभाचार्य यांची जयंती आहे. हिंदू धर्मातील शुध्दाद्वैत सिद्धान्त हा स्वामी वल्लभाचार्य यांनी मांडला. विशेष म्हणजे याच दिवशी वरुथिनी एकादशी आहे, जी भगवान विष्णू यांच्या वराह अवताराच्या निमित्ताने पुण्यप्रद मानली जाते व श्रद्धाळूंसाठी सश्रद्ध भावाने साजरी करुन पुण्यप्राप्ती व वैभव प्राप्तीसाठी योग्य मानली जाते. स्वामी वल्लभाचार्य हे वैष्णव संप्रदायी आहेत व त्यांनी शुध्दाद्वैत सिध्दांत मांडला आहे. हे प्रत्यक्ष एका हिंदू दर्शनाचे अधिक स्पष्टीकरण असल्याने फक्त शब्द प्रामाण्य न रहाता अनुभूती स्तरावर अनुभवणे पण आवश्यक रहाते. अर्थात अभ्यासक व साधक हे त्याचा अधिक योग्य अन्वयार्थ लावतीलच.  पण थोडक्यात शुध्दाद्वैत म्हणजे आदी शंकराचार्यांनी सांगितलेल्या अद्वैत या प्रमुख हिंदू दर्शनाचे एक कालोचित स्पष्टीकरण आहे. मूळ सिध्दांतात जगद् मिथ्या म्हणजे द्वैत भासमान आहे,  म्हणून ब्रह्म सत्य आहे तर जग मिथ्या. तर थोडा फरक होऊन स्वामी वल्लभाचार्य यांनी अद्वैत तर आहेच पण जग मिथ्या नसून ते भक्तिरुप आहे. म्हणून हे व...

अय्याप्पा हिंदू चिंतनातील सहजीवनाचा आविष्कार

Image
अय्याप्पा  हिंदू चिंतनातील सहजीवनाचा आविष्कार  भारतीय पौराणिक कथा जीवनामध्ये अय्याप्पा स्वामींची जन्म कथा आहे. मस्तवाल बनलेल्या भस्मासुर स्वतः च्या आराध्याच्या मागे लागला व वर देऊन बसलेल्या भगवान शंकरांच्याच जिवावर उठला. त्यावेळी भगवान विष्णूंनी सौंदर्यवती मोहिनी रुप घेऊन भस्मासुराचा अंत केला. पण त्या सौंदर्यवती मोहिनीच्या रुपावर स्वतः शंकरही भाळले व स्वामी अय्यप्पांचा जन्म झाला. म्हणून स्वामी अय्यप्पांना हरीहरसूत असेही नाव पडले आहे. कोणत्याही समाजातील पौराणिक कथा जेवढ्या वैविध्यपूर्ण, मनोवेधक व अर्थगाभी असतात तेवढे त्या समाजाचे तत्वज्ञान, चिंतन, दर्शने ही महान असतात. या बाबतीत हिंदू पुराणे तर वैविध्यपूर्णता मनोवेधक तर आहेतच पण अत्यंत अर्थपूर्णही व स्वतः मध्येच एक तत्वज्ञान आहेत. म्हणून आज या कथेचा अर्थ समजून घेणे फारच अगत्याचे होते आहे. संपूर्ण जग आज एकारलेपणाने युध्दजन्य परिस्थितीत सापडले आहे. अशावेळी ते अशा चिंतनाच्या शोधात आहे कि जे शांततामय, समंजस सहजीवनासाठी योग्य दिशा दर्शन करेल. व स्वाभाविकपणे स्वयंसिद्ध हिंदू तत्वज्ञानात कडे दीपस्तंभ म्हणून पहात आहेत. हिंद...

पुन्हा शबरीमाला

https://www.facebook.com/share/p/1EJXjUx♦️पुन्हा शबरीमला - आर्तपणे पाळायची श्रद्धा  ♦️शासनाचा निर्णय अभिनंदनीय हिंदू धार्मिक भावना आणि त्याविषयी सरकारची योग्य भावना, ती व्यक्त करण्याचे धाडस असे अनेक विषय शबरीमला विषयी चालू असलेल्या कोर्ट सुनावणी निमित्ताने ऐरणीवर आले आहेत. त्या विषयी सुप्रीम कोर्टात केंद्र सरकारने जी भूमिका मांडली आहे ती हिंदू समाज म्हणून अतिशय अभिनंदनीय आहे. शबरीमला मंदीर हे आस्थेचे केंद्र आहे. त्यामुळे जे आस्था विषय म्हणून शेकडो वर्षे चालू आहे त्यात ढवळाढवळ करण्याचे कोणतेही कारण नाही. कारण त्या आस्थेभोवती एक भावविश्व उभे असते. सुप्रीम कोर्टात जी भूमिका केंद्र सरकारने मांडली आहे ती मूळापासून अभ्यासण्यासारखी आहे. पण या ठिकाणी आपण मुळात शबरीमला विषय थोडा समजून घ्यायला हवा. भगवान शंकर केरळमध्ये व तामिळनाडू मध्ये सुद्धा अय्यप्पा स्वामी म्हणून ओळखले जातात. त्याविषयीची व्रतवैकल्ये व नियम हे खूप कठोरपणे व आस्थेने पाळले जातात. भाविकही सश्रद्धपणे व विश्वासाने त्याचे पालन करत असतात. भगवान स्वामी अय्यप्पा यांची चार वयोवस्थेतील चार मंदिरे आहेत. यातील बाल अय्यप्पांच्या मंदीरात...

पुन्हा शबरिमाला

https://www.facebook.com/share/p/1EJXjUxYiW/

कार्यमग्नता जीवन व्हावे

Image
कार्यमग्नता जीवन व्हावे  मृत्यू ही विश्रांती. असं प्रत्यक्ष जीवन जगलेले व मृत्यू स्विकारलेले महान पुरातत्व शास्त्रज्ञ श्री हरिभाऊ वाकणकर यांचा आज स्मृतिदिन आहे. एका सरस्वती नदीवरील conference मध्ये सिंगापूर येथे पेपर वाचायला गेले असताना मृत्यूने त्यांना गाठले. ध्येयधुंद शब्द अपुरा पडेल कारण ते आयुष्य ध्यैयवेड होत. ज्या शास्त्रज्ञांमुळे भारतीय पुरातत्व संशोधन हे जागतिक पुरातत्व विश्वात अद्वितीय ठरले त्यातील एक महत्त्वाचे नाव म्हणजे हरिभाऊ वाकणकर व भिमबेटका हे त्यांचे संशोधन क्षेत्र. सर्व प्रथम महाकवी कालीदासांनी मेघदूत लेखन केलेली जागा हरिभाऊंनी निश्चित केली. व नंतर कुतूहुलाने, आधुनिक काळातही मानवी स्पर्शापासून दूर असलेल्या भीम बेटका या गुहांमधील शैलचित्रांचा शोध घेतला व भारत व भारतीय पुरातत्व शास्त्रज्ञ हे जागतिक स्तरावर मान्यताप्राप्त झाले. हे जागतिक महत्वाचे संशोधन करताना ते विद्या वाचस्पति( म्हणजे मराठीत P.hd.) नव्हते. या संशोधनावर त्यांनी डाॅक्टरेट केली. स्वतः चित्रकार असल्याने त्यांनी या चित्रांच्या प्रतिकृती बनवल्या. फक्त बटाटे खाऊन राहिले. पायी वणवण फिरले. मनुष्य...