Posts

Showing posts from November, 2021

राष्ट्रीय अस्मितेसाठी शिक्षणाची भूमिका

Image
लेखांक ४८* समाजाचे संपूर्ण खच्चीकरण करण्यासाठी इंग्रजांनी ज्या क्षेत्राचा सर्वात जास्त वापर केला व ज्याचे सर्वात दीर्घकाळ दुष्परिणाम समाजाच्या मनोधैर्यावर झाले ते क्षेत्र म्हणजे शिक्षण. राष्ट्र जीवनच नाही, मागास समाज, फुटीरतेला खतपाणी मिळेल असे शिक्षण बाल संस्कार वयापासून दिले जात होते. याचा परिणाम म्हणून पिढ्यांमागून पिढ्या आत्मश्लाघेच्या बळी पडल्या. येथे एक उन्नत राष्ट्र जीवन होतं याचाच विसर शिक्षीतांना पडला. अशा वेळी या गर्द अंधारल्या क्षेत्रात प्रसिद्ध गांधीवादी व शिक्षण तज्ञ धरमपाल यांनी आशेचा किरण जागवला. त्यांच्या  The Beautiful Tree या अभ्यास ग्रंथाने जणू क्रांती केली. हा एक व अशा अनेक ग्रंथ निर्मिती आधारे धरमपाल यांनी भारताची शैक्षणिक प्रगती याचा संपूर्ण लेखाजोखा मांडला. गांधीवादी विचारवंत धरमपाल यांनी भारताचे शैक्षणिक मागासलेपण या आरोपातील हवा अभ्यासपूर्ण पणे काढून टाकली. या पुस्तकातून इंग्रज येण्याआधीची भारतातील शैक्षणिक स्थिती, साक्षरतेचे प्रमाण, शिक्षकांचे पगार, महिला शिक्षणाचे प्रमाण समकालीन इंग्लंड मधील भारताच्या तुलनेतील शैक्षणिक मागासलेपण याचे इंग्रजांच...

राष्ट्रवादाचा ऊहापोह

लेखांक ४७* स्वातंत्र्य संग्रामाच्या काळात राष्ट्रीय एकात्मता व त्याची कालोचित मांडणी व त्यासाठी विशेष प्रयत्न करणे हे सामान्य माणसाला त्या भारलेल्या वातावरणात फारसे आवश्यक वाटतं नव्हते व ते स्वाभाविकच होते. पण स्वातंत्र्य लढ्यातील अनेक नेत्यांनासुध्दा ते फारसे गरजेचे वाटत नव्हते. इंग्रज जाणे या पलिकडे स्वातंत्र्य या संकल्पनेचे मंथन यातील बरेच नेते करू शकले नाहीत व त्यामुळे स्वातंत्र्यातील स्व अस्पष्ट व धुसर राहिला. परंतू स्वातंत्र्योत्तर कालखंडातील आपली दिशाहीन परीस्थिती बघता ते काम किती आवश्यक होते हे सहजपणे लक्षात येते. लोकमान्य टिळक यांनी त्या संघर्षाच्या धबडग्यात सुध्दा बद्रीप्रसाद टुलधरीया यांच्या दैशिक शास्त्र या पुस्तकाला विस्तृत प्रस्तावना लिहीली कि जी राष्ट्र ही समान जीवनदर्शन असलेली जैविक इकाई आहे हे स्पष्ट करत होती. या प्रस्तावनेमध्ये लो टिळकांनी राष्ट्र ही संकल्पना अत्यंत विस्ताराने स्पष्ट केली आहे कि ज्या योगे संपूर्ण देश एकात्मिक कृती करण्यास प्रवृत्त होईल. या ग्रंथ निर्मिती प्रक्रियेमध्ये अजून एक वैशिष्ट्य होते कि स्वामी विवेकानंद यांनी लेखक बद्रिप्रसाद टुलधरीया यांना ही...

सांस्कृतिक राष्ट्रवाद व योगी अरविंद.

Image
लेखांत ४६ इंग्रजांनी प्रयत्नपूर्वक सांस्कृतिक राष्ट्र संक्लपनेचे खच्चीकरण केलेले असल्याने पुरातन काळापासून येथे एक समृद्ध सांस्कृतिक जीवन सातत्यपूर्ण पणे चालू आहे हे सप्रमाण मांडून ती एक जैविक इकाई असते हे सिद्ध करणे अत्यंत आवश्यक होते व योगी अरविंद यांनी ते अत्यंत सुस्पष्ट शब्दात व शास्त्रीय परिभाषेत मांडले. या सांस्कृतिक राष्ट्राच्या सीमा, इतर राज्य ( state) संक्लपने प्रमाणे राजकिय बदलाप्रमाणे बदलण्या इतक्या तकलादू नसतात हे त्यांनी प्रभावीपणे मांडले योगी अरविंद. आधुनिक भारतासाठी सांस्कृतिक राष्ट्रवादाची मूलभूत मांडणी केली. राष्ट्र संक्लपना व त्याचे धर्म संस्कृती बरोबरचे नाते स्पष्ट केल्यामुळे हिंदू समाजाला आम्ही या मातृभूमीचे पुत्र आहोत व आमचे या मातेविषयी कर्तव्य आहे हा भाव जागा झाला. व एवढेच नव्हे तर आज कृत्रिम फाळणी नष्ट होईल हा विश्वास हिंदू समाजाला वाटतो त्याचे मूळही या चिंतनातच आहे. १५ आॅगस्टच्या पूर्वसंध्येला हा भाव योगी अरविंद यांनी आशावाद म्हणून स्पष्ट केला होता. राष्ट्र हे एक जिवंत एकक आहे ही संक्लपना सनातन ज्ञानातून स्पष्ट केल्यामुळे, पारतंत्र्य ही तात्कालिक रा...

स्वातंत्र्य लढ्यातील समस्या -- पराभूत मानसिकतेतील समाज.

लेखांक ४५* स्वातंत्र्य लढ्यातील अनेक धुरीणींना पराभूत मानसिकतेतील आपला समाज ही स्वातंत्र्य प्राप्तीच्या लढ्यातील महत्वाची उणीव आहे हे जाणवत होते. ती घालवण्यासाठी काही तुटपुंजे प्रयत्नही चालू होते. पण समाज विजिगीषु वृत्तीने उभा करणे ही स्वातंत्र्य लढ्याची पूर्व अट आहे हे फारसे कुणाला वाटले नाही. त्यामुळेच स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी खिलाफत चळवळ ही शुद्ध अराष्ट्रीय चळवळसुध्दा मांडीवर घेतली गेली. ज्या चळवळीला देश संक्लपनेचे अस्तित्वच मान्य नव्हते, ती चळवळ देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी सहयोगी म्हणून स्विकारली गेली, एवढी कणाहीन मानसिकता हतबल समाज व त्याच्या पुढा-यांची झाली होती. त्याच बरोबर मूळ उद्देश्याला प्रश्नांकित करतील अशा चळवळीपण काही नेतृत्वा कडून आंगिकारल्या गेल्या. जगातील सर्व समाजात काही ना काही  दोष हे असतातच, तसे ते हिंदू समाज ही होते व आहेत. पण ज्या संस्थेचा जन्म इंग्रजांशी संघर्ष यासाठी झाला, त्यांनी तेच काम करायला हवे होते, त्या ऐवजी, समाजातील दोष दूर करणे हे ही काम हाती घेतले. परीणामत: समाज विजिगिषु करणे हे मागे पडून आत्मश्लाघेचा बळी ठरला व त्यातही राष्ट्रीय समाज हिंदू हाच बळी ...

संस्कृती राष्ट्र संक्लपनेवर घाला

लेखांक ४४* भारतात लढाई जिंकता येते पण भारत जिंकायचा असेल तर भारतीय समाज म्हणजे हिंदूपण असलेला समाज मानसिकदृष्ट्या पराभूत झाला पाहिजे हे सर्व प्रथम इंग्रजांनी ओळखले व अतिशय चतुराईने त्यांनी पराभूत हिंदू मानसिकता निर्माण करणे या कार्यास प्रारंभ केला. हिंदू हे आमच्यासारखेच बाहेरून आलेले आक्रमक आहेत, त्यांनीही येथील एतद्देशीय जनतेला हरवून जंगलात पळवून लावले व. आर्य आक्रमण/ स्थलांतर सिध्दांत. अशा सिध्दांताच्या आधारे समाजात फूट पाडण्याचे दीर्घकालीन प्रयत्न सुरू झाले. उत्तर विरूद्ध दक्षिण भारत, आदीवासी मूलनिवासी तर इतर सर्व उपरे अशी फूट पाडण्याचे डावपेच आखले गेले.  पराभूत देशातील विद्वानांना आत्मश्लाघा करून घेण्याची आवड असते. व मग विजेते बरोबर व पराभूत चूक. आमच सगळ त्याज, टाकावू हा हिनभाव निर्माण होतो. उघड्या डोळ्यांनी दिसणारे सत्य सुध्दा सहजपणे नाकारले जाते. पराभवाची चिकित्सा करून दुरूस्तीचा अवघड मार्ग न स्वीकारता, विद्वान शरण जाण्याचा सोपा मार्ग स्विकारतात. यातूनच इतिहास, समाजशास्त्र, धर्म, न्याय या सर्वच क्षेत्रात आपण मागास व ज्येते शिकवतील तेच खरे ज्ञान अशी भावना समाज धुरीणींच्या मनात...

राष्ट्रीय एकात्मतेची ओळख व इंग्रजी कावा

लेखांक ४३* भारतीय स्वातंत्र्याच्या ७५ वर्षांचा विचार आपण करत आहोत. यातील स्वातंत्र्याच्या जन्मा बरोबर जी ठसठसती वेदना आपण बरोबर घेऊन वावरत आहोत, त्या फाळणीचा, कारणांचा व राष्ट्रभाव जागरणामुळे त्या काळ्याकुट्ट ढगाला जी सोनेरी किनार लाभली ती आपण पाहिली. तसेच स्वातंत्र्यपूर्व काळ ते हे शतक ज्या विचारधारेने, कार्यपध्दतीने व कार्यकर्त्यांनी संपूर्णपणे भारून टाकले त्या डॉ हेडगेवार, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ याचा परिचय व राष्ट्रजीवनावरील प्रभावही समजून घेतला. गंमतीने असेही म्हणता येईल की तुम्ही स्वयंसेवक असाल, समर्थक असाल, विरोधक असाल, द्वेष्टे असाल पण तुम्ही या देशात राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ या संस्था व ध्येयधोरणे यांच्याशी संबंधित असता. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या यशाबाबत म्हणून असे ही म्हणता येईल की संघाने देशातील प्रत्येक नागरिकाला संघ व राष्ट्र संक्लपना या विषयी विचार करण्यास भाग पाडले. तसेच या देशातील राष्ट्रीय एकात्मतेची जी हजारो वर्षांपासूनची वीण होती कि जी इस्लामी आक्रमणातही विशविशीत झाली नव्हती. कि जी वीण इंग्लिश सत्ताधार्यांनी बुध्दी जोराने विशविशीत केली नव्हे तर तोडून काढली. त्या वि...

भव्य हिमालय.

Image
सध्या उत्तराखंड मध्ये मजेत फिरायला आलो आहे. तसे हिमालयात येण्याची ही माझी पहिली वेळ नाही. अनेक वेळा हिमालयात फिरायला आलो आहे. हिमालयाची वेगवेगळी रूपे पाहिली आहेत, अनुभवली आहेत. तरीही हिमालयाचे माझे आकर्षण म्हणजे भव्य दिव्यता. प्रचंड उंची, नजर थिजवणारी खोली, एकिकडे प्रचंड वृक्षराजींचे जंगल तर दुसरीकडे बर्फाच्या पांढ-या रंगाशिवाय औषधाला दुसरा रंग नाही असे धवल रूप. डोळे विस्फारतील असे जलप्रपात आहेत. सर्व काही आहे ते भव्य दिव्य आहे. कमकुवतपणा, कोतेपणा, कद्रुपणाला कुठेही स्थान नाही. आपल्याकडे नसलेल्या गोष्टींचे आकर्षण वाटते व म्हणून मला हिमालयाच्या भव्यतेचे आकर्षण वाटते. त्या भव्यतेची प्रचंड किंमत तो हिमालय मोजत असतो. निसर्ग रग जिरवायला या भव्य हिमालयावरच आक्रमण करतो. कधी भूकंप, कधी अतिरेकी पाऊस, कधी हिम उत्पात, कधी आगांतुक हवामान बदल, पण हिमालय त्याचा आनंदाने स्विकार करतो. जया अंगी मोठेपण, तया यातना कठीण हे हिमालयाने मनोमन स्विकारले आहे.  एक सुखावणारं देखण पण भव्य रूप. जोडीला मानवी वखवख व हाव याचे आक्रमण चालूच आहे. मुलींना खेळवावे इतक्या सहजपणे अंगाखांद्यावर नद्या खेळवत असल...

संघ यशाची कारणमिमांसा समारोप.

लेखांक ४२ *संघ यशाची कारणमिमांसा* सर्व साधारणपणे सहजपणे ज्या वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्टी संघ कार्यपध्दती, तत्वज्ञान, व्यवहार यामध्ये आहेत व त्यामुळे संघ यशस्वी झाला त्या आपण पाहिल्या. त्यामध्येसुध्दा संघ कार्यपध्दतीमध्ये सहभागी न होणार्या समाजाला परीघा बाहेर उभे राहून सुध्दा जी वैशिष्ट्ये सहजपणे जाणवतात ती या लेखमालेमध्ये विचारात घेतली नाहीत. एखादी यशस्वी संघटना ही का यशस्वी झाली याची मिमांसा करताना ढोबळमानाने तत्त्वज्ञान, त्याच नेतृत्व, दृश्य स्वरूपातील कार्यपध्दती याचाच विचार केला जातो व ती चौकट आहे म्हणून यश मिळाले असं मानलं जातं.  पण मला प्रयत्नपूर्वक हे लक्षात आणून द्यायचे आहे की यशस्वितेसाठी अन्य अनेक बारकावे काम करत असतात व ते  समजल्या शिवाय यशाची संपूर्ण कारणमिमांसा पूर्ण होत नाही. स्वातंत्र्योत्तर ७५ वर्षांचा धांदोळा घेताना या लेखमालेचा अंतर्भाव मला आवश्यक वाटतो. या स्वातंत्र्योत्तर काळात ज्या संस्था व विचारधारेचे देशावर सार्वत्रिक व सर्वात जास्त प्रभाव टाकला आहे, तिच्या निर्मात्याची व त्या संस्थेची सर्वांगिण माहिती व यशस्वीतेची चिकित्सा ही अत्यावश्यक ठरते. राष्ट्रीय विचारा...

बाबासाहेब पुरंदरे आता नाहीत.

इतिहास संशोधकांमध्ये कर्ता किंवा कार्यकर्ता संशोधक ही संकल्पना फारशी नाहीच. पण हा नवीन प्रकार अस्तित्वात आणणारे पहिले इतिहास संशोधक म्हणजे बाबासाहेब पुरंदरे. इतिहास संशोधक म्हणून कागद शोधले, वाचले, सत्यता तपासली, विविध भाषा शिकले, तपशीलातील जागा पाहिल्या, काही शोधल्या, पुन्हा पुन्हा भेटी दिल्या, तपशीलातील बारकावे तपासले, शिलालेख वाचले, इतिहासाची सर्व साधने प्रथम पुरुषी एक वचनी हाताळली व नवीन युग कर्ता छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे ऐतिहासिक कार्य इतिहास म्हणून नीट जाणून घेतले. येथे पर्यंतचा प्रवास हा इतिहास संशोधकाचा होता, ग.ह.खरे यांच्या सारखे तपस्वी गुरू होते दिशादर्शक म्हणून. दत्तो वामन पोतदार होते. असे अनेक दिग्गज इतिहासकार एषा सत्या असा अभ्यास करत होते, त्यातील एक म्हणजे इतिहासकार बाबासाहेब पुरंदरे होय. पण येथून पुढे मात्र काही तरी अत्यावश्यक बदल झाला ज्यामुळे बाबासाहेब हे बाबासाहेब पुरंदरे एकमेवाव्दितीय झाले. त्याकडे एक कटाक्ष टाकू या. कोणताही इतिहास संशोधक जी जोखिम कधीच उचलत नाही ती इतिहास संशोधक बाबासाहेब पुरंदरे यांनी उचलली. कोणताच इतिहास संशोधक स्वतः चे संशोधन ललित अंगाने लिहून ...

संघ पध्दत समाज परिवर्तनाची

Image
लेखांत ४१ *संघ यशाची कारणमिमांसा* संघाचे ध्येय हिंदू समाज संघटित करण्याचे आहे. संघटित करणे म्हणजे फक्त गोळा करणे नाही तर स्वाभिमानयुक्त व दोष विरहीत एकत्रित करून राष्ट्र पुनर्बांधणी मध्ये सहभागी करून घेणे हे ते संघटन आहे. यातील स्वत्व जागृती जरा सोपी होती व संघाने ते गतीने करून ही दाखवले. पण दोषमुक्त करणं सोप नव्हत. कारण यात समाजातील दोन घटकातील विसंवाद, संघर्ष, विद्वेष या सगळ्याचा विचार करावयाचा होता. यावेळी संघ कार्यपध्दतीने जो मार्ग स्विकारला त्यामुळे समाज संघटित करणे म्हणजे फक्त गोळा करणे नाही, फक्त स्वाभिमान जागृत करणं नाही तर समाज दोष दूर करणेही चालू झाले व त्याला यशही येत आहे. पण हिंदू संघटकांनी कोणत्या बारकाव्याच्या आधारे हे केले. सर्वेषां अविरोधेन म्हणणार्या संघाने हे द्वैत उभारणारे काम कसे केले? आपण उदाहरणाने जाऊ. श्री गुरुजींच्या एका चार्तुर्वणाच्या मुलाखती वरून महाराष्ट्रात फार वाद झाला. अन्य तपशील सोडून देऊ. श्री गुरुजींनी सांगितलं की दोघांच्या आक्षेपांना उत्तर देऊ. आचार्य अत्रे व नवाकाळचे खाडिलकर. स्पष्टीकरणात गुरूजींनी सांगितले कि या दोघांनी माझी विधाने हिंदू धर्माच्या त...

संघ वैशिष्ट्य महापुरूषांची राष्ट्रीय ओळख घट्ट केली

Image
लेखांत ३९ *संघ यशाची कारणमिमांसा* संघ यशस्वी म्हणजे संघाचा ध्येयवाद यशस्वी. व संघाचा ध्येयवाद जसे हिंदू संघटन, राष्ट्र भाव जागरण, एकात्म राष्ट्र व. यासाठी भौगोलिक राष्ट्रीय भावना जागवण अत्यावश्यक होते. हे कसे केले संघाने? कार्यपध्दतीमध्ये काय अंतर्भूत केले? या बारकाव्याला समजून घेऊ यात. ऐतिहासिक महापुरुषांचे कालोचित स्मरण हे राष्ट्रभाव जागरणाची महत्वाची पूर्व अट आहे. व या जागरणात संघाच्या यशाचे गमक सामावले आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज, महाराणा प्रताप, लाचित बडफुकन, बिरसा मुंडा, चोल राजे व. असे राजे, योध्दे, तसेच सर्वदूर पसरलेला भक्ती मार्गाने देश जोडणारा संत संप्रदाय, प्रतिभा संपन्न समाज सुधारक या सर्वांचं राष्ट्रीय योगदान फक्त अधोरेखित न करता ते योगदान समाजात पोहचवले हे ते संघ वैशिष्ट्याचे बारकावे आहेत. छत्रपति शिवाजी महाराज देशाचे नेते आहेत. काशी विश्वनाथ मंदिर तुटलं तर *सकाळ पृथ्वी* *आंदोळली धर्म बुडाला* असा भाव महाराजांनी मनी जपला, म्हणजे शिवाजी महाराज राष्ट्र चिंतन करत होते. हिंदू भावविश्व व राष्ट्रभाव विश्व हे एक आहे हे ते जाणून होते. तसेच महाराणा प्रतापांनी ओळखले होते हे संघाने सम...

संघ नियम नाही, संकेतावर चालतो.

लेखांक ३८ *संघ यशाची कारणमिमांसा* संघ यशाला कारण आहे ही अनोळखी कार्यपध्दती. पण कार्यपध्दती ही प्रत्यक्ष सहभागाशिवाय समजतं नाही म्हणून ह्या बारकाव्यांचे स्पष्टीकरण आवश्यक होऊन बसते.  संघ कामात बहुतांश गोष्टी या अनौपचारिक आहेत. व त्या अनौपचारिक गोष्टींना, पदांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. कारण ही एक कौटुंबिक रचना आहे. संकेत आहेत, ते कोणी मोडत नाहीत व संकेत नियमांपेक्षा ताकदवान आहेत. शाखेवर पदाधिकारी मुख्य शिक्षक, कार्यवाह हे असतात. पण न नेमलेला कार्यकर्ता जरा प्रौढ, हा पालक असतो. तो प्रणामाचा अधिकारी नसतो, इतरांसारखा रांगेतच उभा असतो पण कुणाला खेळताना लागल तर, कुणा मुलाच्या घरची सहलीसाठी परवानगी काढायची असेल तर, रागावलेल्या मुख्य शिक्षकाला शांत करायचं असेल तर, बैठक घेण्याची आठवण करायची असेल तर, बैठकीत भेळभत्ता स्वखर्चाने आणायचा असेल तर? मात्र ह्या पालकाने पुढाकार घ्यायचा. हा पालक म्हणजे शाखा वंगण. असे अनधिकृत पालक म्हणजे संघ कार्यपध्दती मधील कणा. व या पालकाचा सर्वात मोठा आविष्कार म्हणजे सरसंघचालक. मधल्या प्रत्येक रचनेत तो डोकावत असतो. त्याच्या त्यागाच्या धाकात  सर्वकाही सुरळीत चाल...

संघ म्हणजे शाखा शाखा म्हणजे कार्यक्रम

Image
लेखांत ३७*  *संघ यशाची कारणमिमांसा*    संघ कार्यपध्दतीमधील वैशिष्ट्यांमुळे संघ ध्येय गाठू शकला. त्या कार्यपध्दती मधील असाच एक मानाचा तुरा म्हणजे संघातील विविध प्रकारचे पण हेतूपूर्ण कार्यक्रम. यासाठीची संघातील शब्द रचना आहे, संघ म्हणजे शाखा व शाखा म्हणजे कार्यक्रम. संघात लवचिक का असेना पण शाखेला चौकट आहे. एक तासाची नियमावली आहे. पण कार्यक्रम, उपक्रम यांना कोणतीही चौकट नव्हती. शाखा परीणामकारक चालण्यासाठी काहीही करा, कोणताही कार्यक्रम करा, पण शाखा, ही कार्यकर्ता निर्माण करणारी प्रभावी यंत्रणा बनली पाहिजे हे सुत्र व हेतू प्रत्येक कार्यक्रमाचा असला पाहिजे. कार्यक्रमांची जंत्री देता येईल. निसर्गात सहल व तेथे संघर्षशाली मन तयार करणारे कार्यक्रम करणारी ही एक तस्वीर. शाखा सोडून, इतर कार्यक्रमात सहली आल्या, पोहण्याचे वर्ग सुरू झाले, अभ्यासिका आल्या, वनभोजने आली, झुंझुरमास आले, रात्री १२ ला स्मशानात बैठक झाली, भेळभत्ता झाला, मॅरेथॉन झाले, यात्रा जत्रांमध्ये चपलांचे स्टॉल लागले, गीत गायनाच्या स्पर्धा सुरू झाल्या, दुरीतांचे तिमिर जाओ म्हणून सेवाकार्ये, सुरू झाली. फक्त एक अ...

बैठक: संघ कार्यपध्दती मधील यशाची गुरुकिल्ली.

लेखांक ३६*  *संघ यशाची कारणमिमांसा* संघ कार्यपध्दतीची आत्मा आपण पाहिला तो म्हणजे गटपट व्यवस्था. जेणेकरून संपूर्ण देशभर पसरलेल्या हिंदू समाजाला गवसणी घालण्याची योजना आखली गेली व ९५ वर्षांच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नातून ती यशस्वी करून दाखवली. असाच अजून एक बारकावा आपण पाहू यात. संघ ही समुह भावना कशी निर्माण करतो. यात शाखा आहे, गटपट आहे, बौद्धिक वर्ग आहेत पण त्याहूनही महत्वाची गोष्ट म्हणजे संघातील सर्वांत भितीदायक शब्द बैठक. कार्यक्रम ठरवण्यासाठी बैठक, तो घडवून आणण्यासाठी बैठक, तो संपल्यावर मूल्यमापनासाठी बैठक, श्रमपरीहार बैठक, कोण आले कोण नाही ठरवण्यासाठी बैठक. इतकं काय आहे या बैठकीत.? बैठकीचा हेतू आहे सामुदायिक चिंतनाची सवय लावणे. इतरत्र मिटींग्ज असतात. टार्गेट सांगणं व ते पूर्ण करण्यासाठी बैठक. संघातील बैठक असते विचार विनिमय करण्यासाठी. हा कार्यक्रम करावा का? कसा? कोणकोण काय काय करणार? हेतू काय? व. परस्पर विरोधी मतही येतात, त्यातील एखाद स्विकारल जात. कार्यक्रम ठरतो. यशस्वी झाला तरी सर्वांची वा वा, अयशस्वी झाला तरी सर्वांना बोचणी. हे होण्यासाठी बैठकांचा भडीमार करून सामुहिक मनाची जडणघडण ...

संघ माणसांच्या हिशोबाचे काम. गटपट.

लेखांक ३५*  *संघ यशाची कारणमिमांसा* माणसांची यादी बनवायची हे संघ यशाच्या कारणमिमांसेमध्ये महत्त्वाचे आहे पण त्याहून महत्त्वाचे आहे माणसांचा हिशोब ठेवणे. हे महाकाय काम भारतात कोणत्या एकाच संस्थेने केले असेल तर ती आहे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ. हे काम संघाने केले कसे व म्हणून संघ यशस्वी कसा ठरला हे पाहू या. संघ शाखेत महत्वाची गोष्ट आहे गटपट व्यवस्था. त्यातील शाखेत आलेल्या प्रत्येक व्यक्तिची नोंद म्हणजे पट. हा महत्त्वाचा आहे कारण संघ हे संपूर्ण समाजाचे संघटन म्हणून प्रत्येक व्यक्तिची नोंद हवीच पण त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे त्या व्यक्तिंचा हिशोब. व ते काम करते गट. हिशोब ठेवणे म्हणजे काय असते? कोण व्यक्ती, काय करते, स्वभाव कसा, गुणदोष, आर्थिक, शैक्षणिक स्थिती, घरची परिस्थिती, जबाबदार्या व.व. हे सर्व माहिती असणे म्हणजे हिशोब. पैशाचा हिशोब ठेवणारे सगळेच असतात पण माणसांचा असला जगावेगळा हिशोब? ठेवलाय कुणी संघाशिवाय? पैशाचा हिशोब आपण का ठेवतो? कारण तो वापरायचा असतो, गरजा भागविण्यासाठी. संघाने माणसांचा हिशोब ठेवला कारण ही जनशक्ती वापरून  समाज संघटित करणे व राष्ट्र उभारणे ही कामे करण्यासाठी....