Posts

Showing posts from October, 2021

संघातील यादीचे गुपित

लेखांक ३४*  *संघ यशाची कारणमिमांसा* संघ म्हणजे शाखा. या शाखा चालवणे ही कार्यपद्धती मधील अनिवार्य बाब आहे. व या शाखा चालवण्यामध्ये ही कार्यपध्दती यशस्वी करणारे बारकावे आहेत. आपल्याला समाज संघटित करावयाचा आहे. म्हणून हे माणसांचे काम आहे. व समाजाला आत्मिय भावनेने एकत्र करायचे आहे, म्हणून ही कुटुंब रचना पण आहे. पण ही गोष्ट संघ शाखेत कुठे शिकली जाते. तर शब्द आहे यादी व गटपट. संघटित हिंदू समाजाचे सर्वात छोटे रूप म्हणजे शाखा. या शाखेवर परीसरातील प्रत्येकाला मैदानावर आणण्याचा प्रयत्न होतो. एकदाच आला तरी यादीत नाव जमा होते. हीच ती प्रसिद्ध यादी. ज्यात फक्त प्रवेश आहे. बाहेरची वाट नाही. यात निवड नाही. निकष नाहीत. अटी नाहीत. एकच मापदंड. ती व्यक्ती या शाखा परीसरात रहाते. या यादीने पहिला संस्कार होतो कि निरपवादपणे संपूर्ण समाज संघटित करायचा आहे फक्त काही व्यक्ती संघटित करायच्या नाहीत. इथं गाळणी नाही फक्त जोडणी. या जोडणीसाठी कोणत्याही कल्पकतेला बंधन नाही. जो सुचेल तो मार्ग, जी सापडेल ती वाट, पण शाखा परिसरातील प्रत्येकाला भेटायचे. ध्वजस्तंभ ठेवण्यासाठी जागा म्हणून एखाद्या घरावर स्वारी, तर उत्सवास...

सर्वेषां अविरोधेन

Image
लेखांक ३३ *संघ यशाची कारणमिमांसा* संघाच्या कार्यपध्दती मधील असे बारकावे आपण पहात आहोत कि वरकरणी ते महत्वाचे वाटत नाहीत पण त्या बीजांमध्येच संघाचे यश दडलेले आहे. विरोधासाठी विरोध नाही, विरोधकांना प्रत्युत्तर नाही, कुणाचा द्वेष नाही, आमचा मार्ग व त्या वरून वाटचाल. या सर्वाला मिळून एक शब्द संघात परवलीचा शब्द आहे, सर्वेषां अविरोधेन. व जसे संघ कार्यपध्दती मधील बहुतेक बारकावे हे डॉ हेडगेवार यांनी स्वत: च्या कृतींने बीजं रुपानी मांडले.  तेच याही बारकाव्यात घडले आहे. सर्वच देशभक्तांप्रमाणे डॉ हेडगेवार हे सुध्दा काॅंग्रेसमध्ये राहून स्वातंत्र्य आंदोलनात सहभागी होत असत. त्यामुळे डॉ हेडगेवार यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ सुरू केल्यावर अधिकारवाणीने काॅंग्रेस सेवा दलाचे डॉ हार्डीकर यांनी एक प्रश्नावली पाठवून डॉ हेडगेवार यांच्या कडून संघा संदर्भात स्पष्टीकरण मागितले. त्यावर डॉ हेडगेवार यांनी मार्मिक पण दिशादर्शक उत्तर दिले. प्रश्नपत्रिका मिळाली परंतु आता परीक्षा देण्याचे वय राहिले नसल्यामुळे क्षमस्व. हिंदू समाज संघटित करण्याचे सकारात्मक काम करण्यात खीळ बसेल असे काहीही करायचे नाही. त्यामुळे प्रथम...

संघ यशातील कुटुंब रचनेचे महत्त्व

Image
लेखांक ३२*  *संघ यशाची कारणमिमांसा*  संघाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण कार्यपध्दतीमुळे संघ यशस्वी झाला आहे. यातील एक म्हणजे संघ ही संस्था नसून कुटुंब रचना आहे. पण हे ढोबळ वर्णन झाले. कुटुंब व्यवस्थेला संघाने कसे स्विकारले. कोणते गुणदोष संघाने स्विकारले. व ध्येयवाद यशस्वी होण्यासाठी ह्या कार्यपध्दती मधील कुटुंब रचना कशी काम करते हे पहाणे औच्छुक्याचे ठरेल. वरकरणी कुटुंब रचना म्हणजे कुटुंब प्रमुख निवडता येत नाही तर ती त्या प्रमुखाची निर्मिती असते. पण संस्था जीवनात त्याला मर्यादा असतात. संघातही सरसंघचालक हे कुटुंब प्रमुख त्यामुळे त्यांची निवडणूक नाही, पण संस्था प्रमुख हे निवडून आलेले सरकार्यवाह असतात. पण ही तांत्रिक बाब आहे.  पण मग ध्येयपूर्तीसाठी कार्यपध्दती व कुटुंब रचना यांत संबंध काय आहे? कुटुंबात मत विभाजन नसते. त्यामुळे जिंकणे हरणे नसते, व म्हणून ज्याचा निर्णय त्याने पहावे हा त्रयस्तपणा नसतो. हा भाव कळण्यासाठी एक उदाहरण पाहू. एक ठराव केंद्रीय प्रतिनिधी सभेत चर्चेला आला व त्यात श्री बाबाराव भिडे यांनी मत मांडले. By adopting this resolution, we are deceiving ourselves.म्हणजे ठरावाल...

राष्ट्रव्यापी काम

लेखांक ३१*  *संघ यशाची कारणमिमांसा*   संघाची स्थापना राष्ट्र या संकल्पने भोवती झाली असल्यामुळे संपूर्ण राष्ट्र व सर्व समाज हाच डोळ्यासमोर ठेवून कार्यपध्दती, कार्यक्रम व अग्रक्रम ठरवले गेले व त्यामुळे संघटनेला ध्येयप्राप्ती करता आली. यात कोणत्या कार्यपध्दतीमुळे हे यश आले हे आपण पहात आहोत. यातीलच एक बारकावा आज पाहू या. संघाला राष्ट्र हितासाठी संपूर्ण हिंदू समाज संघटित करावयाचा होता व तो समाज तर संपूर्ण देशभर पसरलेला होता. त्यामुळे डॉ हेडगेवार यांनी संघ शाखेचे जाळे हे भौगोलिक राष्ट्र डोळ्यासमोर ठेवून उभारले. सोपा मार्ग सोडून कठीण मार्ग अंगिकारला. डॉ हेडगेवार हे विदर्भातील नेते होते. त्यामुळे नागपूर व परीसरात शाखा वाढवून तरूणांची टोळकी जमवणे हे डॉ हेडगेवार यांना सहज शक्य होते. पण डॉ हेडगेवार हे सोयीने नव्हे तर ध्येयवाद पूर्ततेसाठी कार्यपध्दती उभारत होते. म्हणून नागपूर नंतर थोडाफार विदर्भ, नंतर पुणे, सांगली, पंजाब, मध्य भारत, असे काम वाढवण्यासाठी तरूण मुलांना पाठवण्यास सुरुवात केली व कार्यपध्दती जिंकली. १९४० साली डॉक्टरांनी शेवटच्या बौद्धिक वर्गात हे वाक्य उच्चारले की मी हिंदूराष्ट...

भारतीय स्वातंत्र्याचा अन्वयार्थ

Image
लेखांक २* भारत स्वतंत्र झाला म्हणजे काय झाले? हा यक्षप्रश्न या देशातील हिंदू या राष्ट्रीय समाजासमोर उभा राहिला. फाळणी झाली, भूभाग गेला, नेतृत्वावर बिसंबून बसलेल्या समाजाची अब्रू गेली, सर्वस्व गेले. पण हे सर्व घालवून काय मिळालं? या देशाला, अथवा समाजाला. ओळख? नाही, प्रतिष्ठा? नाही, एवढेच कशाला, काल परवा ३७० हटेपर्यंत अस्तित्व सुध्दा नाकारला गेलेला हिंदू समाज येथे अस्तित्वात होता. तमस सारख्या हिंदू समाजाच्या भळभळणार्या दुःखावर मीठ लावणार्या कादंबर्या व लेखक भीष्म सहानी सारखी माणसं आमच वैचिरिक नेतृत्व करत होते. स्वतः चे सर्वस्व गमावलेल्या समाजाला सेक्युलॅरिझमच्या आफूची गोळी पाजून झोपवायचा प्रयत्न होत होता. तरी भांगेत तुळस असावी असे गोपीनाथ बारडोईली सारखे नेते आसाममध्ये होते म्हणून आसाम तरी पूर्व पाकिस्तान होण्यापासून वाचला. पण या ७५ वर्षाच्या इतिहासात हे नाव कोणी वाचल? नाही. अभ्यासक्रमात एखादी ओळ? नाही. फाळणी भयंकर होती हे ही विसरता आले असते जर भारतात राष्ट्रीय नेतृत्व आले असते तर. पण काळोखी रात्र संपायची होती. फाळणीतील unsung heroes चे स्मरण व त्यांच्या राखेला चिरा व पणती मिळ...

वैशिष्ट्य संघाचे संख्यात्मक वृत्त

Image
लेखांक ३० संघ यशाची कारणमिमांसा संघाला ध्येय साकार करण्यासाठी वैशिष्ट्यपूर्ण कार्यपध्दती उपयोगी पडली. त्या कार्यपध्दती मधील काही वैशिष्ट्ये आपण पहात आहोत.सामान्यपणे दृश्य स्वरूपात काही वैशिष्ट्ये लक्षात येतात. जसे आर्थिक स्वावलंबन व त्यासाठी गुरू पूजनाचा कार्यक्रम, संघटन कामासाठी झोकून देऊन पूर्णवेळ काम करत असलेले प्रचारक, शाखा ही रोजची साधना व. पण त्या व्यतिरिक्त सुध्दा अशी वैशिष्ट्ये आहेत की ज्यामुळे ध्येयवाद वास्तवात उतरताना दिसत आहे. यातील असेच एक वैशिष्ट्य आहे संख्यात्मक काम. सामान्यपणे कोणत्याही संस्थेत गुणात्मक काम हे चांगले मानले जाते न की संख्यात्मक. पण संघातील सर्व कारभार संख्येवर चालतो. शाखा भरताना संख्या, सोडताना संख्या. कारण या ध्येयवादाची पूर्व अट हीच आहे की संपूर्ण समाजाचे संघटन. त्यामुळे संख्या सर्वात महत्वाची. कार्यक्रमाला संख्या किती हे महत्वाचे. कारण लाखो कार्यकर्ते निर्माण करून कोटींच्या समाजाला गवसणी घालणे हेच संघाचे उद्दीष्ट आहे. संख्या महत्वाची हे न लाजता सांगणारी जगातील एकमेव संघटना. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ यातील एक माझ्या जीवनातील प्रसंग. अनंतराव दे...

संघ वैशिष्ट्य व्यक्ती निर्माण

Image
लेखांक २९*    *संघ यशाची कारणमिमांसा**  संस्थेसाठी सर्वस्व झोकून द्यायचे पण अभिनिवेश येऊ द्यायचा नाही ह्यासाठी कसा प्रयत्न झाला व यश आले हे आपण पाहिले. तसेच संघाचे सर्वात महत्त्वाचे काम हे व्यक्ती निर्माण. संघाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण कार्यपध्दती मधील सर्वात महत्वाची कडी. संघ यशाचे सर्वात महत्वाचे कारण. पण व्यक्ती निर्माण कसे होते? त्यासाठी काय प्रक्रिया चालते? किती कालावधी लागतो? ह्याची कोणतीच रचना सामान्यतः कोणत्याच संस्थेत त्या काळी नव्हती व प्रायत: अद्यापही नाही. किंबहुना याची आवश्यकताच कोणाला जाणवत नाही. पण जर संघाचे यश समजवून घ्यायचे असेल तर कार्यकर्ता निर्माण, त्याची रचना, त्याचे महत्व हे समजावेच लागेल. व ध्येय यशासाठी ध्येयधुंद कार्यकर्ता ही पूर्व अट आहे. संघात सहज वाटणारी व ज्या रचनेवर संघाच्या यशाचा डोलारा उभा आहे तो कार्यकर्ता घडतो संस्कारामधून. बाहेर संस्कार हा शब्द फार स्वस्त आहे. पाठांतर, शुध्द उच्चार, नमस्कार, गोड बोलणं म्हणजे संस्कार. पण प्रत्यक्षात संघात संस्काराची पूर्ण वेगळीच रचना आहे. ती म्हणजे कृतीशील संस्कार. म्हणून शाखा. संस्कार म्हणजे व...

कार्यपध्दतीचे यश रा स्व संघ

लेखांक २८*  *संघ यशाची कारणमिमांसा*    संघ यशाची कारणमिमांसा करताना आपण पाहिले की संघटनेसाठी संघटना या मूळ हेतू पासून फारकत न घेता, फक्त पोपटाचा डोळा अर्जुनाला दिसत होता तसेच वर्तन ठेवल्यामुळे समाज स्वत: कृतिशील होऊन सर्व अपेक्षित कामे पूर्ण करेल ही डॉ हेडगेवार यांनी अपेक्षा पूर्ण झाली व संघटित कृतिशील समाजाने स्वयं प्रेरणेने समाज उत्थानाच्या व राष्ट्र उभारणीच्या कार्याला खांद्यावर घेतले. पण समाज संघटित केला पाहिजे असे वाटणारे डॉ हेडगेवार एकटेच नव्हते, पण त्यासाठी कार्यपध्दती विकसित करणारे ते एकटेच, म्हणून वैशिष्ट्यपूर्ण होते. ह्या वैशिष्ट्यपूर्ण कार्यपध्दतीला समजल्या शिवाय समाज संघटित कसा केला गेला हे समजणार नाही व त्या शिवाय संघ यशाचे गमक कळणार नाही. संघ कार्यपध्दतीची काही वैशिष्ट्ये अन्यत्र आपण समजून घेऊ शकतो पण काही सूक्ष्म पण परीणामकारक वैशिष्ट्ये येथे पाहू. संघ संस्थापकांनीच संघाच्या तात्पुरत्या स्वरूपाचे बीजारोपण करून ठेवले होते. आम्हाला संघाची सिल्व्हर, गोल्डन ज्युबिली साजरी करायची नाही हे त्यांनीच म्हटले होते. आम्हाला हे काम याची देही याची डोळा पूर्ण करायचे आहे, ...

समाज सुधारणेची पूर्व अट - संघटन

Image
लेखांक २७*  *संघ यशाची कारणमिमांसा*    समाज संघटित करण्याचा स्वाभाविकपणे राष्ट्रीय प्रश्नांवर समाज सहभाग म्हणून काय परीणाम झाला हे आपण पाहिले. पण यामध्ये समाजामध्ये जी स्वाभाविक देशभक्ती असते त्याचे जागरण त्या मानाने सोपे असते. पण ज्या सामाजिक दोषांनी ही दुर्दैवाची परीस्थिती आलेली असते ते दूर करणे, कमी करणे, दाहकता कमी करणे, हे कठीण कर्म असते. पण त्या कामासाठी सुध्दा PRE CONDITION ही प्रथम समाज संघटन हीच असते हे डॉ हेडगेवार यांनी जाणले व स्थायी स्वरूपाच्या समाज परीवर्तनासाठी समाज संघटन हाच पर्याय निवडला. काय प्रक्रिया घडली? संघ हिंदू संघटन करत चालला होता. हिंदू समाजात स्वत्व व स्वाभिमान जागा करत होता पण आत्मश्लाघा, व समाजाला अपमानित करत नव्हता, इंग्रजांना देवदूत मानून आईला लाथाडत नव्हता. प्रथम संघाने कुरीतींना हात घातला नाही कारण यात समाजातील दोन वर्गात द्वैत निर्माण होणार होते. मग निवडले कोणते दोष? आम्ही दैववादी बनलो आहोत, कृतिशीलता विसरलो आहोत. हा दोष पूर्ण समाजाचा होता न की एखाद्या जातीचा. सर्व समाजाला पटले. सर्व देव देवता शस्त्रसज्ज मग आम्ही पराक्रम विन्मुख का? सर्व स...

रक्षति स्म परस्परं.संघाचे समाज परीवर्तन

Image
लेखांत २६*  *संघ यशाची कारणमिमांसा*    डॉ हेडगेवार यांनी मळलेली वाट सोडून जो मार्ग निवडला तो सर्वार्थाने चेष्टेचा विषय होता. त्यांच्या या जगावेगळ्या प्रयोगामुळे त्यांना काही जणांनी गवारों के हेड असे ही म्हटले. पण पूर्ण विचारांती स्विकारलेला मार्ग न सोडता डॉ हेडगेवार यांनी स्वत:चे चिंतन हे किती कालातीत होते हेच सिद्ध केले. फाळणीनंतर. जगातील सर्वात मोठं विस्थापित व पुनर्वसन. संघ सहभाग फाळणीचा दुर्धर प्रसंग ओढवला व संघ स्वयंसेवकांचा खरा कस लागला. पण १९२५ ते १९४७ या कालखंडात सामान्य माणसामध्ये जो समाज व राष्ट्राप्रति कर्तव्यभाव जागा करण्याचा यज्ञ चालू होता तो फळाला आला. शेवटचा हिंदू परत आणेपर्यंत जागा न सोडता अनेक स्वयंसेवकांनी प्राण त्यागले पण कर्तव्यचूत झाले नाहीत. जागा केलेल्या हिंदू समाजात आत्मसन्मानासाठी काहीही, हा भाव जागा झाला होता व त्या भावनेने त्यागाची प्रेरणा समाजाला दिली. व हे असे चालूच राहिले. निर्वासितांचे पुनर्वसन असो अथवा जम्मुमध्ये विमानतळ दुरूस्ती साठी जिवावर उदार होणे असो. रक्षति स्म परस्परं, अशा भावनेने स्वयंसेवक समाजाला घेऊन उभे राहिले. भारतात...

प्रथम जागृती व नंतर प्रबोधन.

Image
लेखांक २५*  *संघ यशाची कारणमिमांसा*    इंग्रजी साम्राज्य ही इष्टापत्ती आहे असे समजणारे काही समाज सुधारक सोडले तर इंग्रज येथे असावेत असे सामान्यपणे कोणासही वाटत नव्हते. परंतु इंग्रज आले आहेत तर त्यांच्या शक्तीचा वापर करून समाज सुधारणा करून घेऊ असे मानणारा मोठा नेतृत्व वर्ग समाजात अस्तित्वात होता. व ही बाब हिंदू समाज स्वाभिमानाने स्वातंत्र्यासाठी उभी करण्यामधे अडचण ठरणार होती. त्यामुळे डॉ हेडगेवार यांना समाजातील दोषांचे भान ठेवून जागरण करावयाचे होते. म्हणून त्यांनी प्रथमतः ज्या समाज दोषांमुळे इंग्रज येथे स्थिरावले त्यावर काम करण्यास सुरुवात केली. विस्कळीत समाज म्हणून विस्कळीत आंदोलने होत होती. स्वातंत्र्यासाठी आंदोलने रोज होत होती पण एकाचवेळी देश  उभा रहात नव्हता व संपूर्ण समाजही उभा रहात नव्हता. या साठी शाखेची निर्मिती झाली. तसेच समाजाची मानसिकता ही पुढार्यांवर सर्व सोपवा व स्वस्थ रहा ही होती. त्यासाठी सुध्दा शाखा हा पर्याय डॉ हेडगेवार यांनी शोधला. पण यासाठी मुलभूत आवश्यकता होती संपूर्ण समाजाला गवसणी घालण्याची. व जर संपूर्ण समाजाला  कवेत घ्यायचे असेल तर त्याच्या ...

स्वत्व जागृती साठीच हिंदू संघटन

Image
लेखांक २४*  *संघ यशाची कारणमिमांसा*    हिंदू संघटन म्हणजे गलितगात्र हिंदू समाजात चैतन्य जागे करणे हे काम होते. पण मुद्दलात हिंदू हे अस्तित्वच नाकारलं जातं होत. किराणा दुकानात जसा किराणा नसतो तसेच हिंदू म्हणजे फक्त जातीची ओळख, बाकी हिंदू म्हणून काहीच नाही. या अपप्रचारा विरोधात सुरवात करून स्व चा विराट जागवायचा होता. तर दुसरीकडे हिंदू हा शब्द फक्त समाजसुधारकांच्या आक्रमक हल्ल्याचा छातीवर वार स्वीकारण्यासाठीच वापरला जात होता.  हिंदू म्हणजे मागास, सतीची चाल, जातींची कडबोळी, अस्पृश्यता, विधवा केशवपन, बाल विवाह इ इ. हिंदू शब्द उच्चारला कि या किंवा अशाच कोणत्यातरी दोषाच्या चर्चेने त्याचा शेवट व्हावयाचा. अशा दुहेरी कठीण संकटांचा सामना करत हिंदू संघटन करण्याची तारेवरची कसरत डॉ हेडगेवार यांना करायची होती. एकाचवेळी आत्मसन्मान जागा करायचा होता, महान परंपरेच्या सार्थ अभिमानाने उत्तुंग ध्येयासाठी हिंदू समाजाला तयार करायचे होते त्याच वेळी पराभवासाठी आत्मपरीक्षण ही करायला लावायचे होते. ही ती तारेवरची कसरत होती. आत्मपरीक्षण करण्यासाठी फार मोठ आत्मबल लागत असते. त्यामुळे हिंदू हा शब्द ...

स्वत्व जागृती व पराभूत मानसिकतेचा त्याग.

लेखांक २३*  *संघ यशाची कारणमिमांसा*    संघाने हिंदू समाज संघटित केला म्हणजे तो हिंदू म्हणून अभिव्यक्त होऊ लागला, कृती करू लागला, ती कृती एकाच वेळी व सर्वदूर करू लागला. पण त्याच बरोबर आणखीन एक गुणात्मक फरक अर्वाचीन काळात,  हिंदू समाजात संघाने निर्माण केला कि ज्यामुळे हिंदू समाज कृतिप्रवण बनला. त्याचा वेध घेऊ या. आत्मविस्मृत हिंदू समाजाला स्वत्वाची जाणीव निर्माण करून दिली. समाज पुरुषाला पराभूत मानसिकतेतून बाहेर काढून विजयाकांक्षी ध्येयाचे स्मरण करून दिले. हिंदू समाजातील चैतन्याला जागे केले.  यासाठी इ़ंग्रजांनी केलेली इतिहासाची मांडणी व यशस्वी म्हणून बरोबर या धोरणाने त्यांच्या ज्ञानाच्या कच्छपि लागलेल्या बुध्दिजिवी परंतु समाज धुरीणींच्या आत्मश्लाघा करण्याच्या धोरणापासून हिंदू समाजाला मुक्त केले व हिंदू समाजाला त्याच्या ध्येयाचे स्मरण करून दिले. एकच प्रसंग उदाहरण दाखल घेऊ. भारताची इंग्रज सरकारने १९०६ साली फाळणी केली. बंगालची फाळणी म्हणून आपण ओळखतो. पण राष्ट्रीय नेतृत्वाचे आत्मभान, भगिनी निवेदिता यांच्या सारखे सांस्कृतिक भारत जाणणारे धार्मिक नेतृत्व व विजिगिषू हिंदू ...

संघटित समाज म्हणजे काय?

Image
लेखांत २२*  *संघ यशाची कारणमिमांसा*    संघटनेसाठी संघटना या कारणाने संघ सुरू झाला. पण संघटन म्हणजे काय? हे समाजाला नीटसे माहिती नव्हतं. त्यामुळे एखाद्या कामासाठी स्वयंसेवक दळ एवढाच संघटन शब्दाचा व्यवहारीक अर्थ समाजाला माहिती होता. पण डॉ हेडगेवार यांनी समाज संघटन म्हणजे एका दिशेने विचार करणारा समाज, एकसमयावच्छिते करून कृति करणारा, एकाच वेळी सार्वत्रिक कृति करणारा, स्व विषयी पूर्ण आत्मभान असलेला असा समाज म्हणजे संघटित समाज. संघाने वरील भूमिकेतून एकारल्या पध्दतीने, इतर सर्व तात्कालिक मोह बाजूला सारून समाज संघटन सुरू केले. यावेळी उद्देशापासून फारकत घेण्यासाठी सर्वात मोठा मोह आला, फाळणी. फाळणी थांबवण्यासाठी संघर्ष केला असता व संघटन विषय सोडला असता तर... पण संघाने तसे केले नाही. 'अर्ध्य तज्यते पंडित:' असे सूत्र ठेवले. दुःख झाले, संताप झाला, रागवारागवी झाली पण सर्वजण फाळणीग्रस्तांच्या मदतीला लागले. पुनर्वसन सुरू झाले. पण हिंदू संघटन हे मूळ उद्दीष्ट सुरूच राहिले. आज त्या निरश्रितांना जम्मु काश्मिरमध्ये स्वत: ची घरे मिळत आहेत. संघटित समाज हेच समस्येचे उत्तर होते. पूर्वांचलात असे क...