Posts

Showing posts from March, 2022

मंडल आयोग हिंदू विरोधकांवर बुंबरॅंग

लेखांक १००* भारतीय राजकारणाच्या दृष्टीने यावेळी जगभर पसरलेला भारतीय हिंदू समाज, व त्यात संघ संस्काराचे बाळकडू  प्यालेले स्वयंसेवक यांच्यामुळे जरा फरक पडू लागला होता. भारताने ताठ मानेने जगासमोर उभे असावे, आमचे तारणहार असावे, गरज असेल तर सेवा घ्यावी, असा भाव जगभर तयार होत होता. भयचकित जगाला भारतीय संस्कृती, धर्म व स्वयंसिद्ध वैचारिक बांधणी खुणावू लागली होती. अशातच भारतीय राजकारणाला राष्ट्र, धर्म, संस्कृती, व. विषयावर सुस्पष्ट भूमिका घेण्यास भाग पाडणारे रामजन्मभूमी आंदोलन सुरू झाले व या विषयी सर्वात स्पष्ट भूमिका घेऊन संपूर्ण देशाला  व राजकीय पक्षांना भूमिका घेण्यास भाग पाडण्याचे ऐतिहासिक काम लालकृष्ण अडवाणी यांनी केले. छद्म धर्मनिरपेक्षता हा शब्द भारतीय राजकारणात परवलीचा शब्द बनला. बहुसंख्यांक समाज हा निवडणूक पटलावर वजीराच्या भूमिकेत आणून बसवला. कोणीही त्यापासून दूर राहू शकत नाही. अल्पसंख्याक गंड एका रथयात्रेने संशयाच्या भोवऱ्यात टाकला. भारतात धर्मातील राष्ट्रकारण हे उलगडले गेले. अन्य तपशील भरपूर आहेत पण तात्विक बैठक ही नेत्याकडे असेल तर सारा सारीपाट तोच मांडतो हे सिध्द झाले. सर...

छद्म धर्मनिरपेक्षता राजकीय शब्दावलीत नवीन हिरा

Image
लेखांक ९९* भारतीय राजकारणाच्या दृष्टीने यावेळी जगभर पसरलेला भारतीय हिंदू समाज, व त्यात संघ संस्काराचे बाळकडू  प्यालेले स्वयंसेवक यांच्यामुळे जरा फरक पडू लागला होता. भारताने ताठ मानेने जगासमोर उभे असावे, आमचे तारणहार असावे, गरज असेल तर सेवा घ्यावी, असा भाव जगभर तयार होत होता. भयचकित जगाला भारतीय संस्कृती, धर्म व स्वयंसिद्ध वैचारिक बांधणी खुणावू लागली होती. अशातच भारतीय राजकारणाला राष्ट्र, धर्म, संस्कृती, व. विषयावर सुस्पष्ट भूमिका घेण्यास भाग पाडणारे रामजन्मभूमी आंदोलन सुरू झाले व या विषयी सर्वात स्पष्ट भूमिका घेऊन संपूर्ण देशाला  व राजकीय पक्षांना भूमिका घेण्यास भाग पाडण्याचे ऐतिहासिक काम लालकृष्ण अडवाणी यांनी केले. छद्म धर्मनिरपेक्षता हा शब्द भारतीय राजकारणात परवलीचा शब्द बनला. बहुसंख्यांक समाज हा निवडणूक पटलावर वजीराच्या भूमिकेत आणून बसवला. कोणीही त्यापासून दूर राहू शकत नाही. अल्पसंख्याक गंड एका रथयात्रेने संशयाच्या भोवऱ्यात टाकला. भारतात धर्मातील राष्ट्रकारण हे उलगडले गेले. लालकृष्ण आडवाणी यांनी भारतातील राजकीय परिभाषा बदलून टाकली. राष्ट्रीयत्वाची सांस्कृतिक संक...

भारतीय राजकारणातील राष्ट्रीय पर्याय

Image
लेखांक ९८* स्वातंत्र्यपूर्व काळापासून राष्ट्र व संस्कृती ही संकल्पना त्याज्य ठरविण्याचा प्रयत्न झाल्यामुळे व त्याच वैचारिक गुलामगिरीचा स्वीकार केल्यामुळे भारतीय राजकारणाच्या पटलावर राष्ट्रीयत्व ही एक पोकळीच राहिली. पण राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ व आधी वर्णन केलेल्या हिंदू धुरीणींनी जी राष्ट्रीयत्वाची जाण समाजात सातत्यपूर्ण पध्दतीने जागी केलेली होती, ती येथे फळाला आली. व राष्ट्र उदघोषणा करणारा पर्याय दिसताच तो स्वीकारण्यास समाजाकडून सुरवात झाली. आधीच्या लेखातील दोनही उदाहरणे ही जनसंघ म्हणून नव्हे तर माझा देश ही भावना तीव्र असलेल्या समाजाने उत्स्फूर्तपणे स्वीकारली होती. हिंदू समाज पर्याय शोधत होता व आता त्या हिंदू समाजाला तो सापडला होता. सामान्य हिंदू समाज जनसंघामध्ये त्याचे अखंड भारताचे, स्वाभिमानी भारताचे, विश्वगुरू भारताचे स्वप्न पहात होता पण एवढा झटपट हा पक्ष कसा वाढू शकतो अशी शंका  असणा-याना ही समाजाची आर्त भावना कधी समजलीच नाही. तरी राजकारण म्हणून जोडतोड, अन्य विषय अस्तित्वात होते.फक्त राष्ट्रीयत्व एवढाच विषय राजकारणात नव्हता. अशातच भारतीय राजकारणात, समाज जीवनात लोकशाही संकटात टाकण...

भारतीय राजकिय अवकाशात राष्ट्रीय विचारधारा

लेखांक ९६ आपण भारतीय राजकारणाची विचित्र अवस्था पाहिली व ती तशी का झाली याची कारणमिमांसा ही केली. पण संपूर्णपणे नवीन पध्दतीने, देशाच्या मातीत जन्माला आलेले तत्वज्ञान, घेऊन एक राजकीय पक्ष उभा राहिला व लोकांना स्वतः ला अभिव्यक्त होण्यासाठी व्यासपीठ मिळाले. तत्पूर्वी पर्यायच नव्हता. काॅंग्रेस नको, म्हणजे कम्युनिस्ट तत्वज्ञान नको म्हटल तर विरोधी पक्ष पण तेच साम्यवादाचे वैचारिक दूध पिणारे. म्हणून जनक्षोभाला राष्ट्र म्हणून व्यक्त व्हायला अवकाशच नव्हता. चीन विरूद्ध एवढी लाजिरवाणी हार झाल्यावर सुध्दा नेहरू सरकारला देशी पर्याय कोणता? हा तसा अनुत्तरित प्रश्नच होता. कम्युनिस्टांचा जसा कम्युनिझम तसा इतर विरोधकांचा समाजवाद. पण देश, संस्कृती रक्षण, या मातीतील तत्वज्ञान, हे दोन्हीकडे नाही. भूमी, सीमा याचे हृदयात स्पंदन नाही. तर बदल करणार कसा? पण शेवटी जनसंघ हा पर्याय मिळाला. जनसंघाची  कार्यकर्ता शक्ती व विरोधक एक होऊन कच्छचा करार तर मोडून काढला व देशभक्तीचा विजय घडवून आणला. लोकांना व्यक्त होण्यास जागा मिळाली. जे काही देशासाठी असा पक्ष मिळाला व १९५२ ते ६२ काश्मीर आंदोलन कच्छ करार अशी दोन सरकार विरो...

भारतीय राजकारणातील विसंगती

Image
लेखांक ९६* राष्ट्र संक्लपनेचा प्रवास अभ्यासत असताना राजकीय परीस्थितीवर त्याचा झालेला परीणाम हा सर्वात महत्वाचा असतो कारण लोकशाही प्रणालीत राजकारण हेच सर्वव्यापी असते. या पार्श्वभूमीवर भारतीय स्वातंत्र्योत्तर राजकीय प्रवास अभ्यासूया. भारतीय राजकारणाचे सर्वात व्यंग आहे ते हे की सत्ताधीश होती काॅंग्रेस, तीने सत्ता हाकण्यासाठी कम्युनिस्ट विचारसरणी भाड्याने घेतली व विरोधातील अत्यल्प अस्तित्व असलेला जनसंघ सोडला, तर सर्व विरोधी पक्षांचा वैचारिक परीपोष हा थोड्या फार फरकाने कम्युनिझमच राहिला. त्यामुळे देशाची पहिली अनेक वर्षे राजकारण हे सत्ताधारी तत्वशून्य, वैचारिक विरोधक अस्तित्वहीन व मान्यताप्राप्त विरोधक म्हणजे एका अर्थाने ताटात सांडले काय नि वाटीत, अशा प्रकारचे होते. त्यामुळे सामान्य माणसाला व राजकीय कार्यकर्त्यांना समोर आहे ते स्वीकारायचे, एवढेच काम राहिले.स्वत्व प्रकटीकरणास वावच नव्हता. परंतू या सगळ्या काळोखात एक पणती १९५१ पासून मिणमिणत होती. ५२ च्या निवडणुकीत ३ खासदार निवडून आले. पण हे त्या पक्षाचे वैशिष्ट्य नव्हते. वैशिष्ट्य होते वैचारिक संघर्षाचे. काश्मीर मध्ये जनसंघ या पक्षाच्या अध्यक्...

भारतीय राजकारणाचे वैशिष्ट्य विसंगती

लेखांक ९४ राजकिय परीवर्तन हे लोकशाहीमध्ये सहज व स्वाभाविक असते. पक्ष बदलतात, सत्ताधारी बदलतात हे होत असते. सामान्यपणे द्विपक्षीय लोकशाही अथवा अन्य फारच कमकुवत पक्ष असे या पक्षीय लोकशाहीचे स्वरूप असते. व  सकृतदर्शनी तरी सत्ताधारी विरूध्द सर्व असे या राजकारणाचे स्वरूप असते.  सामान्यपणे मूलभूत राष्ट्रीय संक्लपनांवर एकमत असते. भारताच्या स्वातंत्र्योत्तर ७५ वर्षातील राजकीय वातावरण हे जगासाठी अनेक अर्थांनी अनाकलनीय आहे. कारण राष्ट्र, राष्ट्रीयता, समाज अशा मूलभूत विषयांवरील चिंतनातच मूलभूत विरोधाभास असल्याने भारताचे राजकीय विश्लेषण खूपच वेगळे आहे व जगाला आश्चर्यकारक वाटत आहे. त्यामुळे भारतीय स्वातंत्र्योत्तर काळातील राष्ट्रीय विचाराचा प्रवास जो आपण अभ्यासत आहोत, त्यात राजकीय प्रवास हा सर्वात महत्वाचा आहे. प्रथम दुर्लक्षित, नंतर विरोध, नंतर या विचारधारे विरूद्ध विकृत एकजूट, त्या विरोधात प्रखर तेजाने प्रकटलेले राष्ट्रीयत्व, व म्हणून भांबावून जाणे व शेवटी राष्ट्रीय विचारासमोर शरणागती असा येथील राष्ट्रीय राजकारणाचा प्रवास आपण पहाणार आहोत. कारण राजकारण एकाचवेळी, समाजकारण, इतिहास, राजकारण,...

लोकशाही ही भारतीय संस्कृतीची देणगी आहे

Image
लेखांक ९३* समाज मानसिकतेमध्ये एखादी गोष्ट नसेल तर ती सहजपणे रूजवता येत नाही. ब्रिटिश जवळजवळ सर्व जगभर गेले पण आफ्रिका खंड, मध्यपूर्व आशिया येथे कुठेही लोकशाही बहुतांश नाही व भारतात मात्र आहे. यासाठी हे ऐतिहासिक सत्य स्वीकारलं पाहिजे कि भारत एक सनातन, सुसंस्कृत राष्ट्र आहे. ते फक्त राजकीय भूभाग नसून संस्कृती आधाराने निर्माण केलेल एक जीवंत एकक आहे. दीर्घकाळ अनुभवातून व प्रयोगातून ते राष्ट्र जीवन उभारले आहे. येथे राजे होते पण त्यांना धार्मिक निती नियमात ढवळाढवळ करण्याचा अधिकार नव्हता. शिक्षकाला आदर होता पण पैसा नव्हता.  व.  आपापल्या क्षेत्रात सर्वांना स्वातंत्र्य होते. कलाक्षेत्रही अपवाद नव्हते. कालीदासांनी काव्याच्या सोईसाठी पाणिनीच्या व्याकरणात सांगून बदल केला. हजारो वर्षांपासून च्या इतिहासात पावलोपावली दुस-याचे अस्तित्व किती सहजपणे स्विकारले जात होते हे स्पष्ट दिसते. लोकशाहीचा आत्माच आहे हा. परमत सहिष्णुता ऐवजी परमत आदर हा भाव शिकवला गेला. व हाच भाव भारताचा स्थायीभाव म्हणून विवेकानंद यांनी शिकागोच्या प्रसिद्ध भाषणात मांडला. वादे वादे जायते तत्वबोध:. हे भारतीय तत्त्वज्ञान आहे. ...

आशियाई देश व भारतीय लोकशाही एक तुलना

Image
लेखांक ९२* चीन व भारत हे जवळपास एकाच वेळी स्वतंत्र झाले. भारतासह जगाने विस्मयाने तोंडात बोटे घालावीत, एवढा  विकास चीनने केला व जगातील सर्वात शक्तिशाली, व ताकदवर देश  अशी त्याची ओळखही निर्माण झाली. पण माओ यांनी क्रांतीचा व पुढे त्यांनीच यात भर घालून सतत क्रांतीचा मार्ग स्वीकारला व त्यासाठी पूर्व अट म्हणून हुकूमशाही मार्गाचा अवलंब केला. सामान्यपणे विरोधी सूर मोडून काढण्यासाठी, राजकीय विरोधक, स्वतंत्र विचारवंत, संवेदनशील विद्यार्थी हे ह्या हुकुमशाहीचे बळी ठरले. पण शस्त्र, सैनिक, कार्यकर्ते, पोलादी पडदा व माओचा दरारा या सर्वातून हुकूमशाही विरोधा ऐवजी प्रगतीचे गुणगान हे अगतिक प्रसार माध्यमांनी उचलून धरणे क्रमप्राप्त होते. तसेच घडले. ज्यांना विचार करायचा आहे त्यांना मरणे वा पळून जाणे एवढे दोनच पर्याय उपलब्ध होते. व या भूमिकेचा फटका भारतानेही १९६२ साली खाल्ला. हा आहे अशिया खंडाचा नकाशा. ब्रिटिशांचे राज्य होते पण स्वस्थ लोकशाही सहजपणे स्विकारून आंगिकारली असे देश किती? या उत्तरात भारताचे महान पण लपले आहे.  पण इतर देशात पाकिस्तान बांगलादेश यांचा प्रश्नच आला नाही. इस्लाम...

लोकशाही हा भारतीय स्वभाव

लेखांक ९१ देश स्वतंत्र होऊन ७५ वर्षे होणार आहेत. त्यामुळे सिंहावलोकनासाठी हा कालावधी पुरेसा आहे. खंडप्राय देश व प्रचंड लोकसंख्या, अत्यंत टोकाची विविधता हे सर्व असूनही लोकशाहीच्या दीर्घसूत्री मार्गावरून भारताचा विकासाचा प्रवास ब-यापैकी निर्विघ्नपणे चालू आहे. ह्याच्या श्रेयाची थोडी चर्चा अत्यावश्यक आहे. आधुनिक शिक्षणाचे अत्यल्प प्रमाण, सामान्यपणे राजेशाही पध्दतीमुळे स्वतः आग्रहपूर्वक पुढाकार घेण्याचा नसलेला स्वभाव, पराभूततेचे पाठीवरील ओझे या सर्वातून लोकशाहीचा प्रवास कसा झाला याचे विवेचन आवश्यक आहे. सामान्यपणे वरील अडचणींना तोंड देणारा समाज फार काळ जबाबदारीची व्यवस्था पेलू शकत नाही. मग भारताला हे कसे जमले? सामान्यपणे याच्या यशाची सत्य मिमांसा इतरत्र फारशी होणार नाही, ती आपण या ठिकाणी करणार आहोत. यातील भारताची बलस्थाने आपण पाहूच पण तत्पूर्वी ब्रिटीशांच्या ताब्यातून सामान्यपणे एकाच वेळी मुक्त झालेल्या इतर देशांशी थोडी तुलना करावीच लागेल. म्हणजे, आमची बलस्थाने अधिक सुशोभित होऊन दिसतील. ब्रिटिश साम्राज्याचा भाग नसलेला चीन,व  ब्रिटिश साम्राज्याचा भाग असलेले सध्याचे पाकिस्तान, बांगलादेश, म...

यशस्वी अयोध्या आंदोलनाने काय दिले?

Image
लेखांक ९० अयोध्या संदर्भ घेऊन ७५ वर्षे स्वातंत्र्योत्तर भारताची या विषयाला या लेखातून समाप्ती देऊ यात. मंदीर उभारणी व त्या निमित्ताने समाज जागरण व निधी संकलन झाले. त्यावेळी संकलन सुरू करताना केलेलं चिंतन हे अयोध्या आंदोलनाचे राष्ट्रीय परीवर्तनातील स्थान स्पष्ट करील. सर्वात आगळं वेगळं महत्त्व असलेले राममंदिर उभारणीसाठी संपूर्ण देश, जगभरातील हिंदू असुसलेला आहे. राष्ट्र जागरण प्रक्रियेतील जगाला कळलेला पहिला तेजस्वी हुंकार म्हणजे रामजन्मभूमी आंदोलन. व त्याच्या शेवटच्या टप्प्यावर आज देश व हिंदू समाज उभा आहे. रामजन्मभूमी आंदोलन हे संपूर्ण हिंदू समाजाने एकसमयावच्छेदे करून केलेले शेकडो वर्षातील पहिले व त्यामुळे यशस्वी ठरलेले आंदोलन आहे. याचे वैशिष्ट्य फक्त व फक्त एवढेच होते कि सामान्य हिंदू समाजाने ही लढाई स्वतः ची मानली व स्वतः हून लढली. जिल्हा सोडा, एखादा तालुका वा गावही अपवाद नव्हते. प्रत्येक हिंदू आयोध्येकडे चालला होता व मिळेल त्या अवजाराने अपमानाचा सूड घेत होता. आता पराक्रमा बरोबर पुरूषार्थ दाखवायचा आहे. हे मंदीर दानशूर व्यक्ती नाही तर दानशूर समाज उभारणार आहे. एक कोटी देणारी एक व्यक्ती ना...

अयोध्या आंदोलनाचे व्यापक परिणाम

लेखांक ८९* हिंदू समाज दोषमुक्त करणे हे फक्त हिंदू समाजालाच स्वयंस्फूर्तीने शक्य आहे. व स्वाभिमानी संघटित हिंदू समाज ही त्याची पूर्व अट आहे हे हिंदू समाज धुरीणींचे आकलन योग्य आहे हे या अयोध्या आंदोलनाने सिध्द करून दाखविले. जातींच्या रेषा पुसट तर भेदाच्या भिंती ढासळून दाखविल्या. अस्पृश्यता घरातून काही काळासाठी निलंबित करून दाखविली. जातीचीच ओळख असणाऱ्या समाजाला व्यापकतेचे भान आले. सर्वे हिन्दवा सहोदरा याची अनुभूती समाजाने स्वतः घेतली. रामासमवेत भिल्ल तसे यावेळी सर्व हिंदू, समाज म्हणून एक आला. मोठी रेषा मारण्याचा १०० वर्षांचा प्रयत्न यशस्वी झाला. हिंदू या मिठीत जाती व समाज दोष विरघळून गेले. तेच राजकीय पटलावर घडले. २०१४ला हिंदू बाजूने विचार करण्याच्या राजकीय प्रक्रियेला पूर्ण वळसा मिळाला. ३७० कलम जाणे हा कळसाध्याय झाला. इतिहास सत्याचा शोध घेऊ लागला तर राष्ट्रीय विचाराची गुदमर संपली. येशूची लेकरं जो लैंगिक विकृतीचा खेळ राजरोस खेळत होते, बाल शोषण करत होती, त्यांना हातकड्या दिसु लागल्या, मुल्ला मौलवींचा हलालाचा गोरज धंदा कायद्याच्या कचाट्यात आला, तर आंतरराष्ट्रीय NGO ना हिशोब ठेवणे भाग पडले. स...

राजकारणाचे हिंदूकरण

Image
लेखांक ८८* भारताची फाळणी १९४७ साली हिंदू  मुस्लिम या आधारावर झाली. तरीही हिंदू म्हणून हिंदूना मान्यता नाही, फाळणी मागुनही मुस्लिम समाजावर संशय व्यक्त करण्यास परवानगी नाही, फक्त जातीचे अस्तित्व मात्र मान्य करा असा वैचारिक तिढा ह्या विचारवंत कंपू व सरकारने हिंदू समाजासमोर उभा केला. पण हिंदू शब्द पुनरपि वैभवशाली बनवायचा हा वीडा घेतलेल्या हिंदू  समाजाने  योगी अरविंद, स्वामी विवेकानंद यांचे पाथेय व डॉ हेडगेवार यांनी निर्माण केलेली कार्यपद्धती याच्या आधारे आधी संघटन व नंतर दखलपात्र अस्तित्व  दाखवून देण्यास सुरुवात केली. पक्ष म्हणून नाही पण हिंदू म्हणून हिंदूंनी हिंदू हिताच्या प्रश्नांना भिडायला सुरवात केली . मिनाक्षीपुरम प्रकरण असो, अटलबिहारी वाजपेयी यांचे संसदेतील अधिकृत भाषण आता हिंदू मार खाणार नाहीत असो  व शेवटी हिंदू जागरणाच्या अव्याहत प्रयत्नातील सर्वात महान प्रयत्न म्हणजे अयोध्या. हिंदू समाज हिंदू हितासाठी उभा राहिला.  एकात्म मानव वाद हा शुद्ध हिंदू जीवन विचार हा राजकीय पक्षाची भूमिका म्हणून पं. दिनदयाळ उपाध्याय यांनी मांडला. व अयोध्या आंदोलनाने...

आणी हिंदू शब्द राजकारणाच्या केंद्रस्थानी

लेखांक ८७* या संपूर्ण विचारधारेचा व त्या साठीची कार्यपध्दती व कार्यकर्ता निर्माण या सर्वांचा संपूर्ण शतकावर काय प्रभाव पडला हे या एका अयोध्या आंदोलनाने संपूर्ण जगाच्या लक्षांत आणून दिले. त्यामुळे या महत्वपूर्ण आंदोलनाचा तपशीलवार विचार करावा लागत आहे. यातील सर्वात महत्वाचा परिणाम राजकीय आहे. यात कोणते महत्वाचे बदल घडले हे पहाणे खूप औत्सुक्याचे ठरत आहे. स्वतंत्र भारतात १९५२ पासून प्रौढ मतदार मतदान करून स्वतःच्या आवडीचे सरकार बनवित होता. तत्पूर्वी ही मर्यादित अर्थाने मतदान होत होते व मतदारांची इच्छा डावलून निर्णय घेण्याची प्रक्रिया सुध्दा. फाळणी हे त्याचं एक उत्तम उदाहरण. अर्थात विषय १९५२ पासून चा आहे. निवडणूक राजकीय असली तरी त्याला संदर्भ हे सामाजिक असतात. त्यामुळे १९५२ ते १९८९ पर्यंत निवडणुकांची गणित ही हिंदू समाजातील जाती, मुसलमान व ख्रिश्चन अशी घातली जाऊ लागली होती. ह्याच कारण हे एका वैचारिक पंगूपणात होते. हिंदू असे काही नाही हा युक्तिवाद, तर्कट भारतातील बौध्दिक जगतावर राज्य करत होते. हिंदू म्हणजे त्यातील जात हे स्पष्टीकरण दिले जात होते. पण हिंदु वैचारिक धुरीणींनी स्वातंत्र्यपूर्व काळ...