Posts

Showing posts from May, 2022

परान्नजिवी तत्वज्ञान व राष्ट्रीयत्व

लेखांक १२६ आपण पहात आहोत कि परकीय व काही राष्ट्र बाह्य वैचारिक निष्ठा असणा-या बुध्दिवंतांनी भारताचे राष्ट्रियत्व, हिंदू शब्द व त्या अनुषंगाने येणारी संस्कृती व त्याचे चिरंतनत्व, त्याचा गौरवशाली इतिहास, सर्वंकष प्रगती हे सर्वच नाकारले व भूमिकाहीन सरकारांच्या मदतीने ते अधिकृत शिक्षण रचनेतून ते तसे समाजावर थोपण्यात यशस्वी सुध्दा झाले. तो विषय कधी इतिहास असतो, कधी विज्ञान असते, कधी कला असते, कधी समाजशास्त्र असते, पण या सर्वांचा गैरवापर करून संपूर्ण हिंदू समाज बदनाम केला व कमालिचा हतोत्साही सुध्दा केला. परंतू सुरवातीपासून आपण पहात आहोत कि अनेक द्रष्ट्यांनी स्वातंत्र्य लढा चालू असतानाही हे राष्ट्र विघातक षडयंत्र ओळखून समाज स्वत्वपूर्ण संघटित व वैचारिक दृष्ट्या भारतीयच राहिल या साठी प्रयत्न चालू ठेवले. व त्याचे सुपरिणाम स्वातंत्र्योत्तर भारतात सर्वांना आता दिसू लागले आहेत. आता ते प्रयत्न जागृक समाजाने कसे केले ते पुढील लेखांपासून समजावून घेऊ यात.  सुनील देशपांडे Article (128/n)

जागृत समाज हाच राष्ट्रीयत्वाचा आधार

लेखांक १२५ स्वातंत्र्य पूर्व काळापासून ते स्वातंत्र्योत्तर काळात आजपर्यंत, विचारधारांची वेगवेगळी रूपे घेऊन या राष्ट्राच्या स्वाभाविक एकात्मतेवर प्रश्नचिन्ह उभे करण्याचे व त्यासाठी काया वाचा मने प्रयत्न चालू राहिले. यात इतिहासाचे विकृतीकरण, कलेचे बंदीस्तीकरण, धर्म संक्लपनेचे विकृतीकरण, समाजाचे वैचारिक उदासिनीकरण व. सर्व गोष्टी येतात.  अर्थात प्रश्न पडेल की या सर्वांचा स्वातंत्र्योत्तर ७५ वर्षे या विषयाशी काय संबंध आहे? तर थोडे स्वातंत्र्य पूर्व काळापासून ते गत ७५ वर्षे या सर्व आक्रमणांचा अंदाज घेऊन ज्या पध्दतीने जागृत समाजाने हे आव्हान मोडून काढले, त्याचा अभ्यास होणे हे या ७५ वर्षाच्या इतिहासाचा धांडोळा घेताना अत्यावश्यक ठरते. समाज विस्मृतीतून जागृत होत जाताना किती सहजपणे सर्व प्रकारची आक्रमणे शांततामय मार्गाने मोडून काढतो त्याचं जगातील सर्वोत्तम उदाहरण म्हणजे भारतीय स्वातंत्र्याची ७५ वर्षे हे आहे. म्हणून या परीमाणाने स्वातंत्र्योत्तर भारताचा अभ्यास करावा लागत आहे. जगाच्या पाठीवर भारत हे एकच असे सनातन राष्ट्र जीवन आहे कि ज्याची राष्ट्रीयताच परकिय व देशबाह्यनिष्ठा असणा-यानी प्रश्नांक...

फुटीरतेची बीजे व एकात्मतेचे प्रयत्न

लेखांक १२४ अशा प्रकारे देशातील परीवर्तनाचा अभ्यास करताना आपल्याला जाणवत राहिले कि कायमस्वरूपी पण सातत्यपूर्ण परीवर्तन हे समाजाने स्वयंस्वीकृत असावे लागते. समाजात कोणतेच परीवर्तन वा दोष निर्दालन हे थोपून होत नाही तर ते समाजाने आत्मसन्मानाने मिळवावे लागते. ते समाजाने स्वतः खस्ता खाऊन मिळवावे लागते. जसे आदीवासींमध्ये फुटीरतावादी चळवळ मोडून काढण्यासाठी संपूर्ण समाजाने एकात्मिक भावनेने व सांस्कृतिक एकात्मते आधारे काम केले व आज हे परीवर्तन पहात आहोत. अशाच प्रकारे विघटनवादी प्रयत्न स्वातंत्र्यपूर्व काळात इंग्रजांच्या मदतीने व नंतर स्वातंत्र्योत्तर काळात डाव्या विचारवंताच्या मदतीने होत राहीले.  जसे इतिहास, शिक्षण पध्दती, सर्व प्रकारच्या कला, धर्म संक्लपना, या सर्व क्षेत्रात फुटीरतावादी, विकृत संक्लपना रूजवून एकात्मतेची वीण उसवून टाकण्याचे प्रयत्न झाले. या ७५ वर्षात जागृत, स्वत्वशील समाजाने हे आक्रमण कसे मोडून काढले व काढत आहे ते पुढील लेखांमधून पाहू यात. सुनील देशपांडे. Article (125/n)

एकात्म भाव जागा झाला, दृष्टचक्र भेदले

लेखांक १२३ स्वतंत्र भारतात आदिवासी समाजात अन्य सर्व समाज मिसळून सेवा व संपर्क करू लागल्यावर आपल्या मूळ दैवतांमधील, राष्ट्र पुरूषांमधील अद्वैत सर्वांनाच समजून येऊ लागले. रावण दहन ही आदीवासी भागातील एक चालत आलेली परंपरा सर्वच हिंदू समाजाला समजली. आज रावण पूजेचे सोंग घेऊन जे आदीवासी व उर्वरित समाजात फुट पाडण्याचा प्रयत्न करत आहेत त्यांना आदीवासी म्हणून ओळखले जाणारे हिंदू बांधवच प्रत्युत्तर देत आहेत. फुटीरतावादी चळवळ तेंव्हाच अपयशी ठरते ज्यावेळी समाज वीण घट्ट असते. आज या कार्यामुळे ती घट्ट आहे म्हणून जय रावण ही विघटनवादी वृत्ती अपयशी ठरत आहे. पण ही सांस्कृतिक ओळख अशी एका दिवसात उभी राहिली नाही. प्रयत्नपूर्वक त्या सांस्कृतिक भावनेवर माती लोटण्याचे किमान १००/१५० वर्षांचे प्रयत्न मोडून काढायचे होते. व ते काम स्वतंत्र भारतात हिंदू समाजाने हाती घेतले. आदीवासी महापुरुष, स्वातंत्र्य योध्दे यांच्या आठवणी जाग्या केल्या जाऊ लागल्या. इंग्रजांविरूध्दचे उठाव स्मरणात आणले गेले. महाराणा प्रतापांपासून, तंट्या भिल्ला पर्यंत सर्वांचे त्याग व बलिदान ह्याचे स्मरण झाले व परत एकदा आदीवासी समाजाचे राष्ट्रीय व सा...

वनवासी क्षेत्रातील सेवा साधना

लेखांक १२२ चर्च आक्रमणाबरोबर  नक्षलवादी व विघटनकारी चळवळी यांच्या भक्षस्थानी आदीवासी समाज एका अर्थाने फेकला गेला होता. परंतू एकांगी सेवा माध्यमातुन संपर्क ठेवलेल्या सेवाव्रतींना संघटित होऊ लागलेल्या हिंदू समाजाची साथ मिळाली व सर्वदूर सेवा संपर्काचे जाळे विणले जाऊ लागले. आधुनिक शिक्षणाची नाळ तुटलेल्या या आदीवासी समाजासाठी एकल विद्यालय, वसतीगृहे ही पाड्या वस्त्यांवर सुरू झाली. कार्यकर्त्यांचा राबता सुरू झाला व शहरी माणूस म्हणजे शोषकच हा भाव निवळू लागला. अडचणी जाणवू लागल्या. आधुनिक वैद्यकीय सेवा उपलब्ध नव्हत्या. सेवाभावी डाॅक्टरर्स जाऊ लागले. जीवन जगण्याचे मूल्य जाणवू लागले. व परिणामतः विश्वास व आत्मियता या आधारे एकात्म समाज उभारणी होऊ लागली. समाज तोडण्यासाठी उत्सुकते ऐवजी समाज जोडणी करण्याचे प्रयत्न आदीवासी समाजाला जाणवू लागले. व परीस्थिती झपाट्याने पालटली. पण खरी परीणामकारकता जाणवली ती सांस्कृतिक एकात्मतेमधून. ती कशी जाणवली ते पुढील लेखांमधून. सुनील देशपांडे. Article (123/n)

लग्नाच्या वाढदिवसाची कथा.

Image
पद्मा, सुनीलच्या लग्नाचा २६ व्या वाढदिवसाची कथा. आजपर्यंत ह्या दिवसाला कधी फारशी कथा नव्हती. दोघांसाठी विशेष दिवस एवढेच.  कधी ट्रीप, कधी बाहेर जेवण, कधी सिनेमा व.व. सर्व लग्नाचे वाढदिवस साधारण असेच.  यावेळी मात्र ती आमच्यासाठी कथा बनली. म्हणूनच सगळ्यांना सांगतो. उद्या बाहेर कुठेतरी जेवायला जाऊ अशी नेहमीसारखी योजना ठरली. पण यावेळी कथा बनत होती ना? ऋषिने, आमच्या मुलाने, प्रवेश करून हा प्रसंग कथा बनवून टाकला. काल संध्याकाळी त्याने फतवा जाहीर केला की आपण उद्या बाहेर जेवायला जाणार नाही. उलट उद्या तुम्ही स्वयंपाक घरात यायचेच नाही. मी स्वयंपाक करून तुम्हाला पार्टी देणार. व ही थ्रिलर कथा सुरू झाली.  आम्ही अनभिज्ञ आहोत व स्वयंपाक घर क्रियाशील हा या २६ वर्षातील पहिलाच प्रसंग होता. व स्वयंपाक घर फक्त १९ तारीखच नाही तर अचानक १८ ला रात्री ९ वाजताच गजबजू लागले. व आम्हाला सक्तीने खोलीबंद व्हावे लागले. उद्या एका दिवसात होणार नाही म्हणून चि. ऋषि वय २५, लौकिक शिक्षण बी टेक, एम बी ए, एका मोठ्या कंपनीत नोकरीला जायच्या तयारीत असलेला मुलगा, एकटाच स्वयंपाक घरात शिरला होता. ही पार्श्वभूमी एवढ्या...

वनवासी व रामाचा वनवास

Image
लेखांक १२१ आदीवासी बांधव हिंदू नाहीत. या वैचारिक नाट्याची तयारी सुमारे १५० वर्षे चालू होती. त्या जोडीला चर्चचे जमिनी स्तरावर आक्रमण झाले. सेवेच्या नावाखाली धर्मांतरण सुरू झाले व त्याच वेळी सर्व समाजाचे  स्वातंत्र्याचे एकांडे प्रयत्न चालू असल्याने या सांस्कृतिक संकटाकडे समाज म्हणून संपूर्ण हिंदू समाज लक्ष देऊ शकला नाही. त्यामुळे एकात्म हिंदू समाज ही सत्य संक्लपना व्यवहारात आदीवासी क्षेत्रात दिसत नव्हती. परंतू स्वातंत्र्योत्तर सर्वंकष राष्ट्र पुनर्निर्माण  कार्यात आदीवासी प्रश्नाची सोडवणूक सुध्दा हिंदुत्वाच्या व्यापक संक्लपने अंतर्गतच प्रमुखपणे झाली. आदीवासी समाजाशी उर्वरित समाजाचा तुटलेला संपर्क पुन्हा प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न सुरू झाला. त्याचा आधार दोहोंतील एकात्मता हाच राहिला. व विश्वास निर्माण करणे, नात्यावर साचलेली दुराव्याची धुळ दूर करण्याचे मूलभूत काम सुरू झाले. जुने गांधीवादी ठक्कर बाप्पा व. लोकांचे प्रयत्न सुरू होते पण त्याला साथ मिळाली, संघटित होत चाललेल्या एकत्रित हिंदू समाजाची. व बघता बघता जटील वाटणारा प्रश्न सुटू लागला. निस्वार्थ बुध्दीने आदीवासी सेवा...

वनवासी क्षेत्र व राष्ट्र जागरण

Image
लेखांक १२० आत्मिय भावनेने समाज एकत्र आल्यावरच, म्हणजे संघटित झाल्यावरच द्वेषमूलक भावनेशिवाय समाज परीवर्तन, दोष निर्मुलन समाजात घडू शकले. असाच अनुभव आणखी एका दाहक क्षेत्रात या ७५ वर्षात समाजाने घेतला. एवढ्या खंडप्राय देशावर राज्य करायचे असेल तर समाज विस्कळीत, आत्मभान विरहीत असणे आवश्यक होते व त्यासाठी अनेक युक्त्या, तत्वे इंग्रजांनी वापरली व त्याला आपण दीर्घकाळ बळीही पडलो. त्यातील एक नाजूक कडी प्रयत्नपूर्वक दूर करण्याचा प्रयत्न म्हणजे वनवासी बंधूंना मुख्य प्रवाहापासून त्रयस्थ ठरविणे. चंद्रपूर महाराष्ट्र चे आदीवासी स्वातंत्र्य सैनिक बाबुराव व असे असंख्य नरविर स्वातंत्र्यासाठी लढले व वीरगतीला प्राप्त झाले. म्हणून आर्य आक्रमणं सिध्दांत फसला. यासाठी अर्थात अपरिहार्य गोष्ट म्हणजे वनवासी हिंदू नाहीत हे बिंबवणे. निसर्गपूजक आहेत, मूर्ती पूजक नाहीत. हे बिंबवणे. यासाठी तुम्ही मूळ पुरुष असून त्या आर्यांनी तुम्हाला पराभूत करून असं जंगलात देशोधडीला लावले आहे, हे पटवून देण्यासाठी प्रयत्न सुरू झाले. त्यासाठी आर्य आक्रमण हा धादांत खोटा सिध्दांत तयार करणे व तात्विक पातळीवर, इतिहासातून हे असत...

संघटित समाज ही परिवर्तनाची पूर्वअट

लेखांक ११९ जसे आपण पाहिले कि समाज सुधारणा हा विषय हिंदू समाजाने सुधारकांचे प्रयत्न व कायदा यापेक्षाही धर्माचार्यांच्या मधील परीवर्तना नंतर अधिक लवकर व मूलभूत स्वरूपात स्वीकारला. तसेच प्रामुख्याने या सर्व सुधारणा स्वीकारल्या गेल्या त्या मागे प्रमुख कारण होते की हिंदू समाज संघटित झाला होता.  संघटित समाजात, सर्व घटक सम्मिलीत असतात व या एकत्र आलेल्या सर्वांचे प्रश्न हेच समाजाचे प्रश्न असतात. समाज संघटित केला गेला म्हणजे काय झाले तर अठरा पगड जातीत वाटला गेलेला, आपापसातील जीवंत संपर्क तुटलेला, हा समाज निस्वार्थ बुध्दीने एकत्र आला व येतच राहीला व म्हणून सर्व समाजाला आपापसात आत्मिय भाव निर्माण झाला. त्यामुळे दुराव्यामुळे निर्माण झालेले परकेपण गळून पडले, ओळख निर्माण झाली व स्वाभाविक दुस-याची पीडा ही समजू लागली. ह्या आत्मिय एकत्रिकरणाला संघटित समाज म्हणतात. एकमेकांची ओळख लागल्यावर एकत्र भोजन सुरू झाले. एकमेकांच्या घरी येण जाण सुरू झाल. त्यातून रोटी बेटी कडे प्रवास सुरू झाला. शिक्षणाची आस लागली.  हिंदू ही ओळख मिळाली. जातीची लाज पळाली. व हा संघटित समाज म्हणून आलेली ओळख, आत्मियता या आधारे ...

श्री गुरूजी व धर्माचार्यांचे सीमोल्लंघन

Image
लेखांक ११८ धर्माचार्यांचा समाज परीवर्तनासाठी सहभाग ही संकल्पना इतकी नाविन्यपूर्ण व परीणामकारक होती कि त्याचे दृश्य परिणाम फारच झटपट मिळू लागले. तरीही या मागील खरी शक्ती होती, संघटित हिंदू समाज व सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे एक व्यक्ती म्हणून राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे द्वितीय सरसंघचालक श्री गोळवलकर गुरुजी. त्यांच्या वैयक्तिक जीवनातील अध्यात्मिक प्रेरणांद्वारे त्यांनी या सर्वांचे एकत्रिकरण करून दाखवले व या महानुभावांमधील कार्यकर्ता भाव जागवला. श्रीगुरूजी, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे प्रमुख पण हिंदु हितासाठी स्वतः चे सर्वात प्रमुख कार्य व जे त्यांनी स्वतःच करावयाचे होते ते म्हणजे धर्माचार्यांचे मिलन. व ते त्यांनीच पूर्ण केल्याने धर्माचार्य व समाज सुधारणा हे अवघड गणित सुटले. समाजात कलह, दोष, विकृती दिसेल तेथे सत्य धर्म तत्व सांगण्यासाठी  हे धुरीण हिरीरीने भाग घेऊ लागले. याचे पहिले प्रत्यंतर आले मिनाक्षीपुरम या तामिळनाडू राज्यातील गावात. पुर्वी वारंवार घडणारा प्रसंग असे कि दलितांचे अन्यायामुळे धर्मांतरण. पण यावेळी गुणात्मक फरक पडला. हजारो हिंदूंचे धर्मांतर झाले पण लज्जित हिंदू द...

समाज सुधारणा व धर्माचार्य

Image
लेखांक ११७ या जागरणाचे अनेक फायदे समाजाने पाहिले व अनुभवले. पण यातील एक विशेष गोष्ट आवर्जून व विस्ताराने समजावून घेतली तर समाज सुधारणा साठी धर्माचार्यांची भूमिका किती महत्वाची होती हे जाणवते. प्रामुख्याने महाराष्ट्रात एक उपक्रम सुरू झाला कि जो धर्माचार्यांच्या सहमती शिवाय समाजाने स्वीकारला नसता. दलित समाजातील तरूणांना पौरोहित्याचे प्रशिक्षण देऊन सर्व जातीत पौरोहित्य करणारे पुजारी निर्माण करायचे. हाच तो अभूतपूर्व प्रयोग. मंदिर प्रवेशच नाही तर पौरोहित्याचाही अधिकार व हे शक्य झाले कारण धर्माचार्य हे या समाज परिवर्तनाच्या पालखीचे भोई बनले. मंदीरात प्रवेश नाही येथून सुरू झालेला प्रवास हा मंदीरात पौरोहित्य करण्या पर्यंत चालला. उत्तमोत्तम पुरोहित प्रशिक्षण देतात व हे तरूण आता पौरोहित्य करतात, अनेक जण या पुरोहितांना पूजा सांगण्यासाठी बोलावतात. हेच उदाहरण म्हणून घेतले कारण धर्माचार्यांच्यातील परीवर्तनामुळेच समाजाने ब्राम्हणेतर पुरोहित स्वीकारले होते. अनेक मंदीरांची दारे या धर्माचार्यांमुळे उघडली. संस्कृत अध्ययन सर्वांसाठी उपलब्ध झाले. कायद्याने आणलेली समता, धार्मिक क्षेत्रातही प्रवा...

संघटित हिंदू समाजाने केले धर्माचार्यांचे जागरण

लेखांक ११६  हिंदू धर्म मार्तडांनी एकत्र येऊन समाजातील कुरीती दूर कराव्यात यासाठी धर्म संमेलन भरू लागली. त्या व्यासपीठावर अनेक मत संप्रदायाचे प्रमुख जमू लागले. हे आपण पाहिले. परंतू  कधीही एकत्र न येणारे हे मत, संप्रदायाचे प्रमुख एकत्र का येऊ लागले?  याचे प्रमुख कारण होते कि हिंदू समाज हिंदू म्हणून एक होऊ लागला व हिंदू शक्तीचा प्रत्यक्ष आविष्कार करू लागला होता. हिंदू समाजाच्या या शक्ती जागरणाचा परीणाम आता मठ मंदीरात बंदीस्त धर्म व धर्म मार्तंड हे बाहेर पडण्यात झाला. समाजात मिसळण्याची प्रक्रिया सुरू झाली. समाजाचा एक घटक अस्पृश्य असेल तर आम्ही जगद्गुरु कसे? हा प्रश्न सर्वच धर्म प्रमुखांनी स्वतःला विचारला व कृती सुरू केली. धर्म प्रमुख समाजातील सर्व स्तरात फिरू लागले व धर्म हा समाजात किती खोलवर रूजला आहे याचा अनुभव घेऊ लागले. अस्पृश्यता निर्मूलन, जातीभेद निर्मूलन व राजकीय पटलावर जागृकता या तीन स्तरांवर जागरण सुरू झाले. ते कसे व परीणाम हे आपण पुढील लेखांमधून पाहू यात. सुनील देशपांडे Article (117/n)

सर्वे हिंदवा सहोदरा

Image
लेखांक ११५ हिंदू समाज संघटित होऊ लागल्यावर अनेक समस्या ह्या स्वाभाविक सुटू लागल्या. हिंदू म्हणून हिंदू एकत्र येऊ लागल्यावर एक गाव एक पाणवठा यासाठी पार्श्वभूमी तयार होऊ लागली. व अशाच प्रकारे विश्व हिंदू परिषद स्थापन झाली. संपूर्ण देशाच्या इतिहासातील पहिला प्रसंग कि सर्व हिंदू पंथ, मत, विचार यांचे धुरीण एका व्यासपीठावर आले. आपल्या वैयक्तिक आग्रहाची सोवळी टाकून फक्त हिंदू म्हणून एकत्र आले. व काही भूमिका स्वीकारल्या. हे हिंदू धर्म इतिहासात प्रथमच घडत होते. ख-या अर्थाने हिंदू संसद भरू लागली. आज पर्यंत हिंदू दोष निवारण ही फक्तसमाज घटकांशी निगडीत गोष्ट आता धर्म मुखंडाच्या विचाराधीन सुध्दा झाली. धर्माच्या नावाखाली आलेल्या कुरीती या चूक आहेत हे जो पर्यंत धर्म मार्तंड स्वीकारणार नाहीत तो पर्यंत त्या नेत्यांना मानणारा हिंदू घटक त्या चुका स्वीकारत नाही ही भूमिका या सर्व ठिकाणी होती. म्हणून हिंदू धर्म धुरीणींना एका व्यासपीठावर आणण्याचा प्रयत्न सुरू झाला. व त्या चळवळीला नाव मिळाले, विश्व हिंदू परिषद. जगभरातील हिंदू समाजाला सुध्दा एक व्यासपीठ मिळावे. विश्व हिंदू परिषदेची स्थापना झाली व हि...

समाज परिवर्तनाचे स्थायी स्वरूप

Image
लेखांक ११४ समाजाचा स्वत्व व स्वाभिमान जागवून, समाजामध्ये आत्मविश्र्वास जागा करून मग दोषाची चर्चा झाली तर स्थायी स्वरूपाचे परीवर्तन घडते. याच्यामधील संत परंपरेतील प्रयत्न आपण पाहिले कि त्यांनी विठ्ठल नाकारला नाही, समाजाच्या अन्यायाने समाजाचा तिरस्कार केला नाही तर त्यामुळे तेथे जातीची जळमट गळून पडली. सामाजिक सुधारणांसाठी त्या समाजातील आस्थांविषयी आपल्यालाही तेवढेच ममत्व हवे हे वारकरी संप्रदाय व ज्ञानेश्वर तुकाराम महाराज यांनी शिकवले. पण अता आपण जे सामाजिक परिवर्तन पहाणार आहोत यामध्ये आध्यात्मिक वलयांकित महापुरुष नाहीत तर समाजातील सामान्य माणसांनीच हे कार्य हाती घेऊन गत ७५ वर्षात स्थायी परीवर्तन घडवून आणलं आहे. व त्यामुळे हे काम अमूल्य ठरते. व त्याचा स्वतंत्र विचार करणे गरजेचे ठरते. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या शाखेत १९२५ साली स्वयंसेवकांपाशी ही एकरस एकात्म हिंदू समाज ही संस्कार प्रक्रिया सुरू झाली. एक स्वयंसेवक, त्याचे कुटुंब अशी दैनंदिन व्यवहारातून परीवर्तनाची साखळी सुरू झाली. उक्ती व कृती एक याचा अनुभव समाजाला येऊ लागला व संस्कार शब्दाने नाही तर वैयक्तिक कृतीने होतात याचा अ...