Posts

Showing posts from June, 2022

अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य व कलेतून राष्ट्र जागरण

लेखांक १३९ सामान्यपणे वैचारिक व कला क्षेत्र स्वतः चे अस्तित्व ज्या वेळी सत्तेच्या आधारे निर्माण करत असते त्यावेळी त्या वर्गाची कठोर आत्मपरीक्षणाची क्षमता संपलेली असते व त्यांच्याच भाषेत सांगायचे झाले तर ते क्षेत्र 'आहे रे' बनलेले असते. स्वतः चे स्वातंत्र्य गुंडाळून ठेवून ते विचारवंत व कलाकार सत्ताधीशांच्यासाठी सत्वशून्य लढाया लढत राहतात व हताशा अनुभवतात. भारतातील हिंदू समाज संघटित होत होता. म्हणजे तो फक्त सत्तेसाठी प्रयत्नशील आहे हा समज करून घेऊन या विचारवंत झुंडीने फक्त राजकीय हितरक्षणाची संरक्षण व्यवस्था निर्माण केली. पण हे संघटन संपूर्ण समाजाचे स्वत्व जागवण्यासाठी आले आहे हे एकारलेपणामुळे ह्या वैचारिक झुंडीला समजावून घेतले नाही. देशभक्तीपर गीते ही एक कला आहे व ती लाखो तरूणांना ध्येयाचे स्मरण देत आहे व विश्ववंद्य भारतमाता हे या कलेचे ध्येय आहे हे समजून घेतले नाही. त्यामुळे कलासक्त ध्येयवाद कलाकारांना दादरा नगर हवेली स्वतंत्र करण्याची प्रेरणा देईल हे या झुंडीला कधी समजलेच नाही. कलेची प्रेरणा सावरकरही असू शकतात, हेडगेवार यांचे स्वप्न ही कलेची प्रेरणा असेल हे जाणून घेता आले नाही...

वैचारिक झुंडशाही विरूद्ध सर्वंकष संघर्ष

लेखांक १३८ कलेच्या प्रत्येक क्षेत्रात अशा प्रकारे वैचारिक झुंडशाही निर्माण करण्याचे स्वाभाविक प्रयत्न या विचारधारांनी जरी केले तरीसुद्धा प्रत्येक राष्ट्राचा जो एक वर्षानुवर्षांच्या संस्कारांचा परिणाम असतो तो भारतातील कलाक्षेत्राच्या मदतीला धावून आला. बदल स्विकारणे हे स्वतंत्र वृत्तीच्या समाजाचे व्यवच्छेदक लक्षण असते व ते भारतीय समाजातही ओतप्रोत भरलेले आहे. व त्यामुळे एकारलेल्या विचार धारा या स्वाभाविक गतानुगतिक ,बदल न स्विकारू शकणा-या असल्यामुळे, या सहज परिवर्तनशील समाजा समोर शरण आल्या. भारतीय समाज जीवन पटलावर काही महत्त्वाचे बदल घडत होते. ते समजून घेण्याचा वकूब या तीन ही विचारधारां जवळ नव्हता व त्यामुळे या तिघा विचारधाराना अचानक वावटळ आले आहे असे वाटत होते. पण हे वाटणे चूक होते. कोणते मोठे बदल घडत होते?  १ राजकारणातीत हिंदू समाज संघटित होत होता. २ समाज माध्यमे मध्यवर्ति भूमिकेत येऊ लागली होती ३ राजकीय सर्वंकष परिवर्तन व त्याची शक्ती. या तीनही परिवर्तनाची कला क्षेत्राचा अवकाश मोकळा व झुंडशाही मुक्त करण्यासाठी कशी मदत झाली, ते या स्वातंत्र्योत्तर ७५ वर्षाचा कालखंड अभ्यासताना अत्यावश...

कलेतून संस्कृती दर्शन

Image
लेखांक १३७ राजकीय नेतृत्व व वैचारिक क्षेत्रातील नेतृत्व यांच्यातील अभद्र युती मुळे स्वातंत्र्योत्तर भारतात सत्यशोधन व आविष्कार स्वातंत्र्य याची आवश्यकता असते हेच मुळी अमान्य झाले. व त्यामुळे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य ही गरज आहे हे पटवून देण्यातच दीर्घकाळ गेला. परंतू भारतीय जनजीवन हेच मुळी हजारो वर्षांपासून वादे वादे जायते तत्वबोध अथवा सा विद्या या विमुक्तये, अथवा ज्या विचाराचे वर्णन Relentless persuit of truth असे केले जाते या तत्वज्ञानावर पोसलेले आहे, त्यांना काही वर्षांपासून तत्वज्ञान म्हणून आलेला एकारलेपणा विरूद्ध लढा देणे अजिबात अवघड गेले नाही व या ७५ वर्षात लढून लढून ती एकारलेपणाची तत्वज्ञाने उघडी वाघडी करून टाकली आहेत. भालजी पेंढारकर चित्र तपस्वी ही ओळख. तसेच त्यांनी अनेक हि-यांना पैलु पाडले. व राष्ट्रहीत समाज हीत हे कलेचे प्रमुख उद्दिष्ट ठेवले. राखेतून परत झेप घेतली. मागच्या वेळी आपण रामस्वरूप यांचे Understanding Islam through Hadis याचे उदाहरण पाहिले आहे. असे सिने क्षेत्रात भालजी पेंढारकर हे नाव आपणास स्मरावे लागेल. कलाक्षेत्रात फक्त हिंदू समाजाचे दोष दर्शन करणारे सामा...

अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य व राजसत्तेचा पांगुळगाडा

लेखांक १३६ भारतातील अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याची मूळ समस्या आपण जाणून घेतली. व ही फक्त भारताची होती असे नाही तर जगभरच होती. कारणं सोप आहे. या तीनही विचारधारांची जगभरातील कार्यपध्दती एकच आहे. कितीही अशास्त्रीय व अनैतिहासिक असेल तरी आम्हीच सत्य व या व्यतिरिक्त अन्य कोणतिही अभिव्यक्ती फक्त असत्यच नाही तर ती व्यक्त करण्यासही बंदी. अशा या वातावरणात भारतात स्वातंत्र्योत्तर ७५ वर्षात या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या लढ्याला चांगलीच धार चढली. सर्व प्रकारच्या कला क्षेत्रात अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य याची ठेकेदारी निर्माण झाली होती. स्वातंत्र्योत्तर काळात लोकशाही राज्य पध्दतीमुळे या कला क्षेत्रातील ठेकेदारांचा राजकीय आवकाश आक्रसून शून्यवत झाला होता. व त्यामूळे राजसत्तेच्या मदतीने आपले बस्तान बसविणे या ठेकेदारांना आवश्यक झाले व त्याचवेळी कोणतिही वैचारिक भूमिका नसलेल्या दीर्घकाळ सत्तेत असणा-या काॅंग्रेसला, वैचारिक पांगुळगाड्याची आवश्यकता निर्माण झाली होती. व अशी भारतात कला क्षेत्रात अभद्र युती निर्माण झाली. पण या वेळचा संघर्ष हा राज्याच्या दावणीला बांधलेल्या जनतेशी नव्हता तर स्वयंप्रतिभेने राज्य, राष्ट्र स...

अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यासाठी दुहेरी मापदंड

Image
लेखांक १३५ या तीनही विचारधारा व त्यांच्या अधिपत्याखाली चालणारी राजकीय व्यवस्था यामुळे सा विद्या या विमुक्तये, या उक्तीचा पूर्ण हेतूच मातीत मिळून गेला. चित्रकला क्षेत्रात प्रेषितांचे चित्र काढण्यासच बंदी तर व्यंगचित्र काढलेत तर साक्षात मृत्यू. फ्रान्सनी हा मृत्यू पाहिला व ओळखले कि मृत्यू व्यक्तीचा नाही तर मूल्यांचा आहे, चित्रकलेच्या अभिव्यक्तीला गोठवणारा आहे. पण भारतात या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य संघर्षाला भारतीय वैचारिक झुंडीने समर्थन दिले नाही कि त्या मृत्युचा शोक केला नाही. चार्ली हिबडो या फ्रेंच नियतकालीकात प्रेषित मुहम्मद यांचे व्यंगचित्र काढले म्हणून त्या व्यंगचित्रकाराचा खून करण्यात आला त्यावेळचे नियतकालिक परिसर. चित्रपटात हलाला, तीन तलाक, हदीसची संपलेली कालोचितता हे कोणी दाखवूच शकत नाही. पण याहूनही खरी शोकांतिका भिन्न आहे. आमच्या वैचारिक झुंडीची संवेदना कुंठीत  असती तरी मान्य करता आले असते, पण ती फक्त कुंठीत झाली नाही तर selective झाली आहे. जो समाज स्वातंत्र्य व अभिव्यक्ती साठी हजारो वर्षांपासून जगाचे नेतृत्व करतो आहे त्या हिंदू समाजाला बदनाम करताना मात्र यांच्या क...

कुंठीत विचारधारा व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य

Image
लेखांक १३४ या तीनही विचारधारा विचारात घेण्याचे कारण म्हणजे कलेमध्ये अनस्युत असलेले अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य हे या तीनही विचारधारांनी, विचारधारा म्हणून नाकारले. अन्यत्र ते समाजाच्या कुंठीत मानसिकतेतून नाकारले जात होते. तो तिढा सोडवणे सोपे असते. पण तत्वज्ञानातच विकृती असेल तर ती दूर करणे फार जड जाते. बर फक्त अनुयायांना स्वातंत्र्य नसेल तर ही समजू शकते पण अनुयायी नसलेल्या समाजावर अभिव्यक्ती बंदी. इस्लाम वा ख्रिश्चॅनिटी फक्त स्वतः पुरते तरी बंधने घालत होती पण साम्यवादाने त्यावरही कडी केली. इतिहास द्वंव्दात्मक भौतिकवादाच्या चौकटीमध्येच बसवायचा असा अट्टाहास धरला व जगातील सर्वच इतिहास अशास्त्रीय पध्दतीने व सर्वार्थाने अनैतिक व अनैसर्गिक मांडला जाऊ लागला. एकीकडे अभिव्यक्ती विरूद्ध तलवार तर दुसरीकडे बौध्दिक झुंडशाही याच्यामध्ये सर्व जगातील अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य अडकून बसले व कलावकाश आक्रसू लागलं. यातील संघर्ष व यश पहाण्यासाठी एक पुस्तक फार महत्वाचे असे पायातील दगड ठरले. रामस्वरूप यांनी लिहिलेले Understanding Islam through Hadis. राम स्वरूप यांनी इस्लाम व ख्रिश्चेनिटीला चिकित्सेच्या चौ...

वैचारिक झुंडशाही व निवडक अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य

लेखांक १३३ 'तमस'च्या उदाहरणावरून  आपण पाहिले कि अभिव्यक्ती ही कशी वैचारिक झुंडशाही मध्ये अडकली होती. पु. भा. भावे यांची साहित्य सेवा त्यांचा साहित्यिक म्हणून  सन्मान करण्यास अपूरी पडली, असेही आपण पाहिले. पण सुक्ष्मपणे कलाक्षेत्रातील ही वैचारिक हुकूमशाही कलेच्या अभिजात प्रकटीकरण करण्यास मज्जाव करू लागली. समाज रागावून उथळ प्रतिक्रिया देत असे त्यावेळी हि सर्व कलाक्षेत्रातील झुंड अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य नावाने गळा काढायची पण कंपूशाहीतून गाळून जी अभिव्यक्ती नाकारली जायची तेंव्हा मात्र सर्वत्र आमेन असायचे. जगातील सर्वात जास्त अनैतिक धार्मिक जागा म्हणजे चर्च. लहान मुलांचे शोषण, साध्व्यांचे शोषण, पैशाचा गैरव्यवहार, राजकारणात लुडबुड, सर्वत्र विकृत व्यवहाराने गाजणारे चर्च, कलाक्षेत्रात मात्र शुध्द, पवित्र, कनवाळू, पतितपावन. ते साहित्य असू दे, सिनेमा, दृकश्राव्य, चित्र माध्यम असू दे, चित्र हेच. व हेच क्षेत्र, सहिष्णुतेचा परमावधी हिंदू धर्म वा त्यातील एखादा विकृत ढोंगी सापडला तर मात्र धारदार शस्त्रानिशी हल्ला करणार. इस्लाम मध्ये तर प्रेषितच तलवार घेऊन रक्त सांडतो व घण घेऊन मूर्ती फोडतो, पण...

कलाक्षेत्रातील अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य कोंडी

लेखांत १३२ एकारलेल्या विचारधारा प्रभावी बनल्यामुळे सत्याचा शोध तर थांबलाच पण सत्याची बाजू घेणे सुध्दा जोखमीचे होऊ लागले. पंथ प्रमुखच तलवारीने सत्य सांगू लागल्यावर तर कला ही अभिव्यक्तीचे साधन न राहता , भितीचे सावट बनून राहिली. चर्च हा सेवाभाव न राहता सैन्य बनले व नंतर तितकीच एकारलेली साम्यवादी चळवळ आली व कलाक्षेत्र सुमारे एक हजार वर्षं व्यक्त होण्याऐवजी संघर्षरत राहिलं. पहिल्या दोन्ही प्रकारातील अभिव्यक्ती विरोध हा पंथ विकृती संदर्भातील अभिव्यक्तीसाठी प्रामुख्याने होता पण साम्यवादाने वैचारिकदृष्ट्या, अभिव्यक्त होण्याचे स्वातंत्र्यच नाकारले. भारतात या तिघांच्या जोडीला स्वातंत्र्योत्तर राजकीय  विचारशून्य नेतृत्व सत्तेत आल्यामुळे या तिघांचे फारच फावले. एक अघोषित वैचारिक आणीबाणी ही स्वातंत्र्यपूर्व काही वर्षे व नंतर स्वातंत्र्योत्तर काळात चालू राहिली. देशप्रेमी साहित्य जर हिंदू संस्कृतीचे उदात्तीकरण करेल तर तो साहित्यिक, चित्रकार, संशोधक, कलाकार हा वाळीत पडलाच म्हणून समजा. देशप्रेम हे सैनिकांचे पाकिस्तान युध्द एवढेच स्तिमित राहीले. ज्या राष्ट्राची जगाला ओळख धर्म म्हणूनच आहे त्या देशातील...

सा विद्या या विमुक्तये

लेखांक १३१ कलाक्षेत्र हे कलाकाराच्या स्वाभाविक अभिव्यक्तीचे संव़ेदनशील स्पंदन असते, नव्हे असले पाहिजे असे मानले जाते व त्यामुळे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य ही या क्षेत्राच्या विकासाची मूलभूत गरज मानली जाते. ती श्रोते, दर्शक, प्रेक्षक यांच्या इच्छेनुसार होत नाही तर कलाकाराचे ते उत्स्फूर्त प्रकटीकरण असते. त्यामुळे कलाविष्काराला कोणत्याही स्वरूपाच्या बंधनात वा चौकटीत बांधलं जाऊ नये ही अपेक्षा असते. भारतात हजारो वर्षांपासून या परंपरेचे पालन झाले. असेही म्हणता येईल की त्याचा उगमही अनेक प्रकारे भारतात पाहता येईल. यातील मूळ आधारभूत सिध्दांत म्हणजे    सा विद्या या विमुक्तये. तेच खरे ज्ञान जे मानवाला बंधमुक्त करते. याहूनही कलेच्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याची सुस्पष्ट व्याख्या कोणती असू शकते. जगभरही अशाच प्रकारे कलेच्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याकडे पाहिले गेले. पण कला स्वातंत्र्य या विषयावर तीन प्रमुख विचारांनी प्रचंड दडपण आणले, मर्यादा आणल्या, विकृती निर्माण केल्या. या अडचणी समाजाच्या मर्यादीत आकलनाने आल्या असत्या तर स्वातंत्र्य इच्छुक मनाने त्यावर मात केली असती, किंबहुना केलीही होती पण ख्रिश्च...

विकृतीकरणाचा निर्णायक पराभव

Image
लेखांक १३० जसा इतिहास या विषयाचा राष्ट्रीयत्वाविरूद्ध गैरवापर चालू होता व तो गैरवापर ज्यांच्या नेतृत्वाखाली चालू होता त्यांचे एकूणच योगदान व बौध्दिक लबाडी विद्वत जनांनी, समाजाने, सोशल मिडीयाने उघडी पाडल्याने आता राष्ट्रीयत्व हे इतिहासा अडून प्रश्नांकित करण्याची क्षमता संपली आहे हे या स्वातंत्र्योत्तर ७५ वर्षाचे मोठे यश आहे. तसेच काही शास्त्रांचा सामान्य माणसांशी थेट संबंध येत नसला तरी त्या शास्त्रातील निष्कर्ष हे समाजावर विपरीत व विकृत परिणाम करत असतात. अशा काही शास्त्रशाखा म्हणजे जशी मानववंशशास्त्र, पुरातत्त्व, इंडाॅलाॅजी, भाषाशास्त्र व. या सर्वांचा वापर दीर्घकाळ वरील दृष्ट हेतूने सुरू होता. वर्षानुवर्षे आम्ही आर्य बाहेरुन आले, येथे इंग्रजपूर्व राष्ट्र नव्हते, एक संस्कृती नव्हती. हे एक मागास समाजजीवन होते, असे अधिकृतपणे शिकत आलो होतो. बालपणापासून, शालेय शिक्षणापासून हे चालू होते. या सर्वांसाठी आधार होता वरील शास्त्रे. पण समाज स्वतंत्र झाल्यावर मूळात जाऊन सत्याचे उत्खनन सुरू झाले. संघटित समाज स्वत्व शोधू लागला. अभ्यासक, विचारवंत जे एकांडे प्रयत्न करत होते, त्यांच्या संशोधनाला समाजात स्...

भारतीय इतिहास सत्यप्रकाशात.

लेखांक १२९ इतिहास हा भविष्यासाठी वर्तमान घडवत असतो. व त्यामुळे तो इतिहास वस्तुस्थिती निष्ठ व सत्य असावा लागतो. तसेच प्रेरणादायी सुध्दा असावा लागतो. इतिहास व तदानुशांगिक शास्त्रे ही अशास्त्रीय तत्वज्ञान असलेल्या मार्क्सवाद, मानणार्या डाव्या विचारसरणीच्या लोकांच्या कह्यात राहिल्याने पुस्तकातून राष्ट्रीय विचाराला तिलांजली मिळाली होती, तरीही आपापल्या क्षेत्रातील राष्ट्र पुरूषांचा इतिहास हा नीट अभ्यासून, तो गद्य पुस्तक, काव्य, नाट्य अशा अनेक प्रकारे तरूण पिढी पर्यंत पोहचवण्याचे प्रयत्न सुरू झाले. शिवचरित्र हे आयुष्य ध्येय बनवलेले शिवकथाकार गल्लीबोळातून शिवचरित्र घेऊन गेले. शिवाजी आमचे प्रेरणास्थान तर औरंगजेब हा कृरात्माच हे सामान्य माणसाला कळू दिले . व मागील एका लेखात आपण शिवराज्याभिषेक त्रीशताब्दी सोहळा हा राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाने राष्ट्रव्यापी सणच बनवला हे आपण पाहिले. तसेच महाराणा प्रताप हे मेवाडचे न राहता देशाचे बनले. लाचित बडफुकन आसामी योध्दा न रहाता, औरंगजेबाला आसामात प्रवेश करू न देणारा देशभक्त, देशाला आपला वाटला. इतिहास तरूण मनात सांभाळून मग अभ्यासाने इतिहास समित्यांवर धडका मारू ला...

राष्ट्रीयत्वाची सैद्धांतिक लढाई

लेखांक १२८ इतिहास, मानववंशशास्त्र, भाषाशास्त्र व. सर्वांच्या मदतीने आर्य बाहेरुन आले, म्हणून हिंदू ही येथील उपरेच. हा ऐतिहासिक सिध्दांत मांडला व त्यामुळे भारतीय स्वातंत्र्य लढा ही फक्त सत्तासंघर्षाची लढाई ठरवली गेली. त्यात तत्वज्ञान म्हणून जोरात असलेल्या डाव्या तत्वज्ञानाने राष्ट्र ही संकल्पनाच नाकारली व दृष्ट हेतूने निर्माण झालेल्या आर्य सिंध्दांतला राष्ट्र विरहीत राज्य संकल्पनेने अजूनच विषारी बनवले. आधीच मर्कट तयातही मद्य प्याला अशीच अवस्था झाली. अशावेळी योगी अरविंदापासून, लोकमान्य टिळकां पासून सर्वांनी येऊ घातलेले संकट ओळखले होते. The Orion सारखे सारखे ग्रंथ टिळकांनी लिहून हे राष्ट्र जीवन हजारो वर्षे जुने व सातत्यपूर्ण आहे हे सांगितले व आर्य आक्रमण तसेच राष्ट्र संक्लपना स्पष्ट केली. योगी अरविंदांनी राष्ट्र ही सांस्कृतिक कल्पना मांडली व ती स्विकारली गेली. त्या रांगेत स्वामी विवेकानंद, भगिनी निवेदिता, तेजसूर्य सावरकर व अंततोगत्वा डॉ केशव बळीराम हेडगेवार यांनी अनेकविध अंगांनी ही राष्ट्र संक्लपना पुष्ट केली. परिणामस्वरूप स्वातंत्र्य संघर्ष यशस्वी झाला व फक्त सत्तांतरच नाही तर संघर्ष हा ...

वैचारिक द्वंद्वाची दोन शतके

लेखांक १२७ जगभरातील इस्लाम आक्रमणानंतर शस्त्रा बरोबरच, ज्ञान विज्ञानाचा उपयोग गुलाम देशाला कायमस्वरूपी गुलाम मानसिकतेत ठेवण्यासाठी केला जाऊ लागला.  आक्रमक युरोप व अमेरीका यांची जगभरातील पदचिन्हे ही याबाबत उदाहरणे म्हणून लक्षांत येतील. नायजेरियन नागरिक तर स्वतःला Black British म्हणवतात असे सर्वत्र बोलले जाते. बराचश्या आफ्रिकन देशांची अवस्था याहूनही भिन्न नाही. तशा अर्थाने मध्यपूर्व आशिया सुध्दा या नियमाला अपवाद नाही. भारतात तर ब्रिटीश १५० वर्षे ठाण मांडून होते. व भारतासारखा खंडप्राय  व पराक्रमी देश तर निव्वळ शस्त्राने ताब्यात ठेवणे शक्य ही नव्हते. त्यामुळे भारतात तर छद्म विज्ञान, इतिहास, कला ज्ञान, सामाजिक शास्त्रे या सर्व शस्त्रांचा क्रूर वापर या समाजावर केला गेला. पण आकार उकाराने खंडप्राय, व ज्ञान विज्ञान समृद्ध हिंदू समाज व भारत या सनातन राष्ट्राचा असा घास घेऊन पचवणे अवघड होते. जागृत समाजाने व समाजहितैषींनी हे पुरेसे आधी ओळखून, युध्दाची तयारी सुरू केली होती. व शंभर/ दिडशे वर्षे लढून यशस्वीही करून दाखविली. ती कशी हे पुढील लेखांमध्ये पाहू यात. सुनील देशपांडे Article 128/n)